Welcome! This is a website that everyone can build together. It's easy!

01/04This is a featured page






....................................01/04 - Spyros Abatzopoulos



ΕΙΣΑΓΩΓΗ ΣΤΗΝ ΙΣΤΟΡΙΑ ΤΩΝ ΧΙΤΤΙΤΩΝ


Σπυρου Αλεξανδρου Αμπατζοπουλου


ΠΕΡΙΕΧΟΜΕΝΑ

Εισαγωγη

Κεφαλαιο Πρωτο : Ο Αγνωστος Πολιτισμος

Κεφαλαιο Δευτερο : Το Ιστορικο Υποβαθρο
(α) Το Παλιο Βασιλειο
(β) Το Μεσο Βασιλειο ή η Αυτοκρατορια
(γ) Τα Νεο-Χιττιτικα Βασιλεια

Κεφαλαιο Τριτο : Το Κρατος και η Κοινωνια των Χιττιτων
(α) Ο Βασιλιας και η Βασιλισσα
(β) Η Διακυβερνηση
1. Στο Εσωτερικο
2. Σε σχεση με τα Υποτελη Κρατη
3. Σε σχεση με ανεξαρτητα κρατη
(γ) Η Χιττιτικη Κοινωνια
(δ) Καθημερινη Ζωη και Οικονομια

Κεφαλαιο Τεταρτο : Νομοθεσια και Θεσμοι
(α) Ο Κωδικας Νομων
(β) Τα Δικαστηρια, οι ποινες
(γ) Οικογενεια και Γαμος
(δ) Ακινητη ιδιοκτησια

Κεφαλαιο Πεμπτο : Ο Πολεμος
(α) Ο Στρατος
(β) Οι Πολεμικες Επιχειρησεις
(γ) Η Αμυνα
(δ) Οι Νομοι του Πολεμου

Κεφαλαιο Εκτο : Γλωσσες και Φυλες
(α) Η Γραφη
(β) Η Ομιλια

Κεφαλαιο Εβδομο : Η Θρησκεια των Χιττιτων
(α) Γενικες Παρατηρησεις
(β) Τοπικες Θεοτητες
1. Χουρριανη επιδραση
2. Χαττιανη Επιδραση
3. Λουβιανη επιδραση
(γ) Επισημη (κρατικη) Θρησκεια
(δ) Ναοι, λατρεια, θρησκευτικες τελετες
(ε) Θεολογια και Μαντικη
(ζ) Μαγεια
(η) Ταφικα Εθιμα

Κεφαλαιο Ογδοο : Φιλολογια των Χιττιτων
(α) Η Επισημη (βασιλικη) Φιλολογια
(β) Οι Θρυλοι
(γ) Οι Θρησκευτικοι Μυθοι
(δ) Αλλα Χιττιτικα Κειμενα

Κεφαλαιο Εννατο : Η Χιττιτικη Τεχνη

Κεφαλαιο Δεκατο : Χιττιτες και Αχαιοι
(α) Τα κειμενα
(β) Οι Ισχυρισμοι
(γ) Το ιστορικο περιγραμμα
(δ) Ομηρικα και Χιττιτικα Ταφικα Εθιμα
(ε) Παρομοιοι Ελληνικοι και Χιττιτικοι Μυθοι
(ζ) Αρχαιολογικες Μη-Εγγραφες Ενδειξεις




ΕΙΣΑΓΩΓΗ

Ο καθενας μας, απο τα σχολικα του κιολας χρονια, γνωριζει τον Τρωϊκο Πολεμο, οπως περιγραφεται στην Ιλιαδα, τα κατορθωματα των ηρωων του, τους αρχηγους των Αχαιων και των Τρωων.. Ο Αχιλλεας, ο Οδυσσεας, ο Εκτορας, ο Παρις-Αλεξανδρος ησαν γνωστοι στους Ελληνες, αρχαιους και νεοτερους.
Και ομως.. ο τρωϊκος πολεμος φαινεται πως δεν ηταν παρα ενα περιορισμενο, περιφερειακο επεισοδιο, μια επιδρομη των Αχαιων-Αχχιγια(βα) κατα της Τροιας-Τρουϊσα (ή του Ιλιου-Βιλουσα).
Γιατι η Τροια-Τρουϊσα δεν ηταν παρα ενα μικρο κρατιδιο της βορειο-δυτικης Μικρας Ασιας. Σαν τετοιο αναφερεται στα εγγραφα των χιττιτων ηγεμονων, που ησαν την εποχη εκεινη οι κυριαρχοι του μεγαλυτερου τμηματος της Μικρας Ασιας.
Ορισμενοι μαλιστα μελετητες των χιττιτικων κειμενων ισχυριζονται οτι σε ενα απο αυτα τα κειμενα αναφερονται τοσο η ομηρικη Τροια οσο και ο πριγκηπας της Αλεξανδρος-Παρις.
Πραγματικα, σε ενα χιττιτικο κειμενο, δυστυχως πολυ φθαρμενο, γνωστο σαν το «Χρονικο του Τουδαλιας», σχετικο με την βασιλεια του Τουδαλιας του 1ου (1450-1420 πΧ), παρατιθεται ενας καταλογος των πολεων της «Χωρας της Ασσουα» και σαν τελευταια (βορειοτερη ; ) πολη αναφερεται η «Ταρουϊσα», που μπορει να προφεροταν και Ταρβισα, Τρουϊσα ή Τροϊσα, ονομασια που μας φερνει πολυ κοντα στην ομηρικη Τροια.
Σε αυτο το «Χρονικο του Τουδαλιας» και στον ιδιο καταλογο, πριν την Ταρουϊσα, το χιττιτικο κειμενο αναφερει την πολη «Βιλουσια», που επισης βρισκεται γλωσσολογικα πολυ κοντα στο ομηρικο Ιλιον.
Αν τωρα η «Βιλουσια» ηταν το γνωστο μας, απο αλλες μεταγενεστερες χιττιτικες πηγες, φορου υποτελες στους Χιττιτες κρατος της «Βιλουσα», με εκπληξη μας πληροφορουμαστε απο ενα αλλο χιττιτικο κειμενο που ανατρεχει στην εποχη του Μουατταλλι (1306-1282 πΧ) οτι η Βιλουσα ειχε σαν ηγεμονα της καποιον Αλαξαντου, ονομα που μοιαζει πολυ με εκεινο του ομηρικου Αλεξανδρου-Παρι, πριγκηπα του Ιλιου, αδελφου του Εκτορα και γιου του Πριαμου.
Αυτα πραγματευομαστε αναλυτικα στο Δεκατο Κεφαλαιο του παροντος.
................

Η γνωση μας της ιστοριας της Μικρας Ασιας ειναι, φοβουμαι, πολυ περιορισμενη. Αναφερεται κυριως στην δυτικη και στην παραλια Μικρα Ασια, μεχρι εκει που εφτανε το αρχαιοελληνικο εποικιστικο και εμπορικο δαιμονιο.
Και ομως.. Οι Ελληνες εποικοι, εμποροι ή ναυτικοι ειχαν, ασφαλως, επαφες, επικοινωνουσαν, εμπορευονταν, συνομιλουσαν, επηρεαζονταν απο και επηρεαζαν τους γειτονικους τους λαους της κεντρικης Μικρας Ασιας.
Απο τους λαος αυτους γνωριζουμε, χαρις στους αρχαιους ελληνες ιστορικους, και κυριως στον Ηροδοτο, τους Λυδους και τους Φρυγες.
Πριν ομως απο τους Λυδους και τους Φρυγες, για μια πολυ μεγαλη χρονικη περιοδο, πραγματικοι αρχοντες της Μικρας Ασιας και της σημερινης βορειας Συριας ησαν οι Χιττιτες, ενας εξαιρετικα προοδευτικος και δυναμικος λαος που μιλουσε μια ινδοευρωπαϊκη γλωσσα.
Η προσπαθεια μου λοιπον αυτη αφορα στην ιστορια των Χιττιτων.
Και επιχειρησα την «εισαγωγη» αυτη στην ιστορια των Χιττιτων γιατι αισθανομαι πως στην χωρα μας εχουμε παραμελησει την μελετη της ιστοριας των γειτονικων μας μικρασιατικων –αλλα και βαλκανικων- λαων, θαμπωμενοι ισως απο τα αναμφισβητητα επιτευγματα του προκλασσικου και του κλασσικου αρχαιου ελληνικου πολιτισμου.
Και ομως.. Η κατανοηση της ιστοριας των λαων αυτων, εκτος απο την αφ’ εαυτης αξια της, εχει για εμας τους Ελληνες ιδιαιτερο ενδιαφερον. Φωτιζει, απο μια αλλη πλευρα, τις αρχαιοτατες δραστηριοτητες των Ελληνων στα παραλια της Μικρας Ασιας και της βορειας Συριας.
Εχω, επιπλεον, την πεποιθηση πως η παρουσα «εισαγωγη» στην ιστορια των Χιττιτων δεν μπορει να κατανοηθει απολυτα, παρα μονον αν ενταχθει σε ενα ευρυτερο ιστορικο συνολο, εκεινο της ιστοριας της Εγγυς Ανατολης, που παρα την πολυδιασπαση της σε ειδικοτητες -εξαιτιας του τεραστιου ογκου και της αφανταστης ποικιλιας του προϊστορικου και του ιστορικου υλικου- θα πρεπει να αντιμετωπιζεται συνολικα, σαν ενιαια ιστορια της Εγγυς Ανατολης.
Ετσι θα μπορεσουμε να κατανοησουμε καλυτερα το προϊστορικο και το ιστορικο υλικο και, συνεπως, να αντλησουμε ορθοτερα συμπερασματα. Για παραδειγμα, οι στρατιωτικες επιτυχιες ενος λαου, των Χιττιτων π.χ., ισως δεν οφειλονται μονον στις δικες τους δυνατοτητες αλλα και στην αδυναμια των λαων που τους περιεβαλλαν, π.χ. των Αιγυπτιων ή των Βαβυλωνιων –και, γιατι οχι, των Αχαιων.
Οσο πιο πολυ μελετουμε την ιστορια της περιοχης, τοσο περισσοτερο καταλαβαινουμε οτι η χιττιτικη, η αιγυπτιακη, η συριακη, η μεσοποταμιακη, η ελληνικη, ακομη και η περσικη αρχαια ιστορια, παρα τις εντονες ιδιαιτεροτητες τους, εχουν παρα πολλα κοινα στοιχεια και ειναι τοσο στενα συνδεδεμενες και αλληλοεξαρτωμενες, ωστε δεν μου φαινεται πειστικη η ανεξαρτητη σπουδη τους.
Και τουτο γιατι, πολλες φορες, αυτο που φαινεται σαν δυναμη ή σαν ακμη ενος συγκεκριμενου μεσοανατολικου αρχαιου λαου, δεν ειναι τιποτε αλλο παρα το αποτελεσμα της αδυναμιας ή της παρακμης του γειτονικου ή των γειτονικων του λαων.
Αντιθετα, μια σφαιρικη και σε αλληλεξαρτηση συνολικη μελετη τους, στα πλαισια της μελετης μιας «ενιαιας ιστοριας της Εγγυς Ανατολης», συμβαλλει τοσο στην πιο ολοκληρωμενη γνωση της ιστοριας της Εγγυς Ανατολης οσο και στην βαθυτερη καταννοηση της ιστοριας των λαων που την αποτελουν.
Ο χιττιτικος ειναι ενας απο τους πολιτισμους της περιοχης που ανακαλυφθηκε και μελετηθηκε σχετικα προσφατα. Υπηρξε μια μεγαλη ιστορικη περιοδος που οι Χιττιτες πρωταγωνιστουσαν στην πολιτικη ζωη της Εγγυς Ανατολης, μαζι με τους Αιγυπτιους, τους Βαβυλωνιους ή τους Ασσυριους, κατι που ισως θα μπορουσαμε να πουμε και για τους Μιταννιους ή τους Ουραρτιους.
Πιστευω οτι αξιζει να μελετησουμε την ιστορια των Χιττιτων, μεσα απο την μελετη της οποιας θα διαφανουν και οι αρχες που σημειωσαμε παραπανω.




ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΡΩΤΟ

Ο Αγνωστος Πολιτισμος

01/04 - Spyros AbatzopoulosΣτα Ομηρικα Επη, στην Ιλιαδα και στην Οδυσσεια, οι Χιτιτες ειναι αγνωστοι. Αν και η Θεογονια του Ησιοδου εχει μερικες ομοιοτητες με ορισμενα χιττιτικα κειμενα, ειναι προφανες οτι και ο Ησιοδος αγνοει την υπαρξη τους.
Ο Ηροδοτος, αλλωστε, δεν γνωριζει τιποτα γι’ αυτους, εφοσον θεωρει καποια χιττιτικα γλυπτα στην περιοχη της Σμυρνης σαν απεικονισεις της Νιοβης και του Σεσωστρη. Θα μπορουσαμε, λοιπον, να ισχυριστουμε με βεβαιοτητα οτι η κλασσικη, τουλαχιστον, Ελλαδα αγνοουσε τους Χιττιτες.[1]
Οταν αποκρυπτογραφηθηκε η ιερογλυφικη γραφη της αρχαιας Αιγυπτου και μελετηθηκαν με προσοχη τα αρχαια αιγυπτιακα κειμενα, αποκαλυφθηκε οτι οι Φαραω της δεκατης ογδοης δυναστειας ησαν σε επαφη με τους βασιλιαδες μιας χωρας που την ονομαζαν Χεττα.
Σε μια, μαλιστα, περιπτωση αναφερεται οτι οι Αιγυπτιοι συγκρουσθηκαν με τους Χετταιους και τους συμμαχους τους, στην μαχη της Καντες, που με τοσες λεπτομερειες –αλλα και μεροληψια- περιγραφεται στα αιγυπτιακα κειμενα της εποχης εκεινης. Στην πραγματικοτητα, η μαχη φαινεται πως υπηρξε αμφιρροπη και πως οδηγησε, αργοτερα, σε μια Αιγυπτο-Χιττιτικη συνθηκη ειρηνης.
Μετα την αποκρυπτογραφηση και της σφηνοειδους γραφης, ιδιαιτερα των Ασσυριακων σφηνοειδων κειμενων που ησαν χαραγμενα επανω σε πυλινες πινακιδες, παρατηρηθηκε απο τους μελετητες οτι, την εποχη του Ασσυριου μοναρχη Τιγκλαθπιλεσσαρ (Τουκουλτι-Απιλ-Εσαρα, 1115-1077 πχ), η περιοχη της σημερινης Συριας αναφεροταν στα σφηνοειδη κειμενα σαν «..η χωρα των Χαττι..» με πρωτευουσα την Καρκεμις.
Στην Παλαια Διαθηκη αναφερονται οι Χιττιτες σαν μια απο τις φυλες που κατοικουσαν στην Παλαιστινη, προτου οι Ισραηλιτες καταλαβουν την γη της Επαγγελιας[2].
Μνημονευεται στην Παλαια Διαθηκη οτι ο Αβρααμ αγορασε καποια σπηλια απο τους «..γιους του Χετ[3]..» οτι ο Ισαυ παντρευτηκε Χιττιτισες[4], οτι οι Χιττιτες ζουσαν στα ορεινα[5], οτι ο βασιλιας Σολομων ειχε χιττιτισες γυναικες[6], οτι ο βασιλιας των Χιττιτων αγοραζε αλογα[7], κ.λ.π.
Ειναι, λοιπον, προφανες οτι, συμφωνα με την Παλαια Διαθηκη, η παρουσια των Χιττιτων ηταν εντονη στην περιοχη για μια μεγαλη χρονικη περιοδο[8].
Εχοντας τα παραπανω υπ’ οψη του, ηταν ο αγγλος επιστημονας A.H.Sayce που, για πρωτη φορα στα 1876, προτεινε να αποδοθουν στους Χιττιτες (α) Ορισμενες επιγραφες χαραγμενες επανω σε βασαλτικες πλακες, που βρεθηκαν στην πολη Χαμα[9] και στο Χαλεπι[10], σε μια αγνωστη μεχρι τοτε γραφη, (β) Μερικες αλλες επιγραφες, στην ιδια περιπου αγνωστη γραφη, χαραγμενες σε μεγαλες γλυπτες συνθεσεις επανω σε βραχους στην περιοχη του Ιβριζ[11], στην οροσειρα του Ταυρου, (γ) Κτιρια και γλυπτα σε βραχους στο Μπογκαζ-Κιοϊ και στο Αλατζα-Χουγιουκ, κοντα στον Αλυ ποταμο[12] στην κεντρικη Μικρα Ασια, και τελος (δ) Γλυπτα χαραγμενα σε βραχους στο Γκιαουρ-Καλεσι, στην δυτικη Μικρα Ασια, καθως και γλυπτα σε μερικους λοφους εξω απο την Σμυρνη.
Μετα απο ενα ταξειδι που πραγματοποιησε στην Ανατολικη Μικρα Ασια, στα 1879, ο A.H.Sayce, σε προταση του προς την Εταιρεια Βιβλικης Αρχαιολογιας, εξεφραζε την πεποιθηση του οτι ολα τα παραπανω αρχαιολογικα ευρηματα ησαν χιττιτικα και οτι ολοκληρη η ορεινη περιοχη βορεια της Μεσσοποταμιας, καθως και ολη η Μικρα Ασια θα επρεπε να κατοικουνταν, στους αρχαιους χρονους, απο τους Χιττιτες.
Το αρχαιολογικο ενδιαφερον προς αυτη την κατευθυνση ηταν, απο εδω και περα, πολυ εντονο[13]. Πολλες αρχαιολογικες αποστολες εργασθηκαν στην Τουρκια και στην βορεια Συρια[14], πολλα εγγραφα μνημεια μελετηθηκαν[15], ενω η αλληλογραφια της Τελλ-ελ-Αμαρνα, που ανευρεθηκε στην Αιγυπτο στα 1887, επιβεβαιωσε την πεποιθηση του A.H.Sayce και αποκαλυψε πολλα, ιδιαιτερα ενδιαφεροντα στοιχεια για τους Χιττιτες[16].
Πραγματικα, μεταξυ των εγγραφων πινακιδων που βρεθηκαν στην Τελλ-ελ-Αμαρνα υπηρχαν και δυο επιστολες, σε μια αγνωστη γλωσσα, που απευθυνονταν προς τον «βασιλια την Αρζαβα». Ο νορβηγoς επιστημονας J.A.Knudtson που τις μελετησε, στα 1902, παρατηρησε οτι η γλωσσα, στην οποια ησαν γραμμενες, θα επρεπε να ειχε σχεση με την ινδοευρωπαϊκη γλωσσικη οικογενεια.
Παραλληλα, στην ιδια αυτη αγνωστη γλωσσα, ησαν χαραγμενα και μερικα αποσπασματα κειμενων που ειχαν βρεθει, στα 1893, στο Μπογκαζ-Κιοϊ[17].
Εκτεταμενες, λοιπον, αρχαιολογικες ερευνες αναληφθηκαν στο Μπογκαζ-Κιοϊ απο την Γερμανικη Ανατολικη Εταιρεια, στα 1906, κατω απο την καθοδηγηση του Δρα H.Winckler. Ερευνες που στεφθηκαν απο μεγαλη επιτυχια. Πραγματικα, τα χιλιαδες κειμενα που βρεθηκαν, γραμμενα με σφηνοειδη γραφη απανω σε πυλινες πινακιδες, υποδεικνυαν οτι ανασκαφτηκε καποιο βασιλικο αρχειο.
Η πλειονοτητα των παραπανω κειμενων ηταν χαραγμενη στην ιδια εκεινη αγνωστη γλωσσα των δυο επιστολων της Τελλ-ελ-Αμαρνα προς τον «βασιλια της Αρζαβα». Μερικα ομως απο τα κειμενα που ανασκαφθηκαν ησαν γραμμενα στην ακκαδικη σφηνοειδη γραφη, που ειχε αποκρυπτογραφηθει απο το 1850[18], και αποδεικνυαν πια χωρις αμφιβολια οτι στο Μπογκαζ-Κιοϊ βρισκοταν η πρωτευουσα της «Χωρας των Χαττι».
Αλλα ποια ηταν η χρονολογια των κειμενων που βρεθηκαν; Εδω η τυχη βοηθησε την αρχαιολογια, εφοσον ενα απο τα πρωτα κειμενα που ανασκαφθηκαν και μελετηθηκαν φανηκε πως ηταν η χιττιτικη αποδοση της συνθηκης μεταξυ του φαραω Ραμση του 2ου και του βασιλια των Χιττιτων Χαττουσιλι του 3ου, χρονολογημενη ηδη απο τους αιγυπτιολογους περι το 1269 πΧ, δηλαδη τον 25ο χρονο της βασιλειας του φαραω Ραμση του 2ου.
Ετσι αποδεικνυοταν οχι μονον η χρονολογικη περιοδος των κειμενων και των μνημειων που ανακαλυφθηκαν στο Μπογκαζ-Κιοϊ, αλλα και η βασιλικη τους φυση, και επιβεβαιωνοταν περαν πασης αμφιβολιας η θεωρια οτι εκει, στο Μπογκαζ-Κιοϊ, βρισκοταν η πρωτευουσα του κρατους των Χιττιτων.
Ο Δρ. Η. Winckler, στην προκαταρκτικη του εκθεση σχετικα με τις ανευρεθεισες πινακιδες, στα 1907[19], προσπαθησε να συνθεσει, με βαση τα κειμενα των πινακιδων αυτων, ενα χρονολογικο πινακα των χιττιτων βασιλιαδων, απο τον Σουπιλουλιουμας τον 1ο (περι τα 1380 πΧ) μεχρι τον Αρνουαντα τον 3ο (περι τα 1220 πΧ), μετα την βασιλια του οποιου τα αρχεια του Μπογκαζ-Κιοϊ ξαφνικα σταματουν[20].
Μια εξαιρετικα καλογραμμενη περιληψη για την ανευρεση του χαμενου χιττιτικου πολιτισμου και των μνημειων του, καθως και των προοδων της Χιττιτολογιας, δημοσιευσε στα 1910 ο J. Garstang, που οχι μονον επισκεφθηκε τον Δρα H. Winckler στο Μπογκαζ-Κιοϊ αλλα ταξιδεψε πολυ στην Μικρα Ασια και πραγματοποιησε και ο ιδιος ανασκαφες στην βορεια Συρια[21].
Ο Πρωτος Παγκοσμιος Πολεμος ειχε σαν αποτελεσμα την εκ των πραγματων διακοπη της συνεργασιας μεταξυ των γερμανων και των αγγλων αρχαιολογων, ερευνητων και επιστημονων.
Και ενω οι γερμανοι επιστημονες μελετουσαν την τεραστια ποσοτητα υλικου, σε σφηνοειδη χιττιτικη γραφη, που βρεθηκε στο Μπογκαζ-Κιοϊ, οι Αγγλοι συναδελφοι τους ασχοληθηκαν με την αποκρυπτογραφηση της ιερογλυφικης χιττιτικης γραφης και την μελετη της χιττιτικης τεχνης.
Στην Γερμανια, το 1915, ο τσεχος επιστημονας B. Hrozny δημοσιευσε ενα πρωτο σχεδιασμα της γραμματικης της χιττιτικης γλωσσας, οπου αποδεικνυε οτι η δομη της ηταν, πραγματικα, ινδοευρωπαϊκη[22]. Ο F. Sommer, φιλολογος και ασσυριολογος, συνεχισε, με εξαιρετικα συστηματικο τροπο, την μελετη της γλωσσας των Χιττιτων και, με την βοηθεια των J. Friedrich και A. Goetze, καταφερε να διαβασει τα περισσοτερα απο τα τοτε υπαρχοντα χιττιτικα κειμενα.
Ετσι, μεχρι το 1935, ειχε αποκρυπτογραφηθει και δημοσιευθει στην Γερμανια ενας πολυ μεγαλος αριθμος κειμενων σε σφηνοειδη χιττιτικη γραφη.
Στο μεταξυ ο E.O. Forrer προσπαθουσε να συνθεσει ενα περιγραμμα της ιστορια των Χιττιτων. Κατορθωσε να συγκεντρωσει και να εκδοσει σχεδον ολα τα ιστορικα κειμενα που αναφεροντουσαν στο Παλιο Βασιλειο. Στα 1924, σε σχετικη μελετη του που εντυπωσιασε αλλα και προβληματισε εντονα τους αρχαιολογικους κυκλους, ο Forrer ισχυριστηκε οτι ανακαλυψε, σε ορισμενα χιττιτικα κειμενα, αναφορες στους Αχαιους του Ομηρου[23].
Η πρωτη εμπεριστατωμενη και συστηματικη παρουσιαση του χιττιτικου πολιτισμου εγινε στα 1933 απο τον A.Goetze, στην μελετη του για την ιστορια της Μικρας Ασιας[24].
Και ενω στην Γερμανια γινοταν αυτη η τεραστια προσπαθεια για την κατανοηση, μελετη και παρουσιαση του πολιτισμου και της γλωσσας των Χιττιτων, στην Γαλλια ο L. Delaporte δημοσιευσε, στα 1922, τα Στοιχεια της Χιττιτικης Γραμματικης του, ενω στις Η.Π.Α. ο Ε.Η. Sturtevant εξεδωσε, στα 1933, μια Συγκριτικη Γραμματικη της Χιττιτικης Γλωσσας και, στα 1935, ενα Χιττιτικο Γλωσσαριο[25].
Η σημασια, παντως, των παραπανω εκτος Γερμανιας εργασιων μειωθηκε αφανταστα οταν ειδαν το φως της δημοσιοτητας στην Γερμανια τα κλασσικα, πλεον, στο ειδος τους εργα του J. Friedrich, το Hethitisches Elementarbuch (1940) και το Hethitisches Woerterbuch (1952)[26].
Στους αρχαιολογικους χωρους, η ερευνα για την ανακαλυψη καινουργιων μνημειων του χιττιτικου πολιτισμου ή η λεπτομερεστερη μελετη των υπαρχοντων, συνεχιστηκε χωρις διακοπη. Στην Τουρκια απο τους L. Delaporte (Μαλατια, 1932)[27], H.H.V. Der Osten (Αλισταρ)[28], K. Bittel (Μπογκαζ-Κιοϊ, 1931-1940)[29], H. Goldman (Ταρσος στην Κιλικια, 1935-1949), J. Garstang (Γιουμουκ-Τεπε), Sedat-Alp (Κατα-Χουγιουκ) και αλλους. Στην Συρια απο τον βρεταννο Sir L. Woolley (Τελ-Ατσανα)[30] και τον δανο H. Ingholt (Τελ-Ταϊνατ).
Οι χιττιτικες ερευνες καθιερωθηκαν στην Τουρκια και η Χιττιτολογια αναπτυχθηκε σημαντικα χαρις στις προσπαθειες των καθηγητων H. G. Guterbock του πανεπιστημιου της Αγκυρας[31], και του H. T. Bossert του πανεπιστημιου της Κωνσταντινουπολης.
Ο καθηγητης H.T. Bossert ειναι αυτος που, με την βοηθεια και αλλων τουρκων αρχαιολογων, ανακαλυψε, στα 1947, την τοσο γνωστη διγλωσση (αρχαια φοινικικη και ιερογλυφικη χιττιτικη) επιγραφη του Καρα-Τεπε, που βοηθησε σημαντικα στην κατανοηση της ιερογλυφικης χιττιτικης γλωσσας[32].
Ενα απο τα προβληματα στην μελετη του χιττιτικου πολιτισμου ειναι οτι η ερευνα παρουσιαζοταν διχασμενη. Πραγματικα, εξαιτιας των δυο παγκοσμιων πολεμων, οι γερμανοι ερευνητες πραγματοποιησαν ανασκαφες κυριως στην Μικρα Ασια και ασχοληθηκαν κυριως με την μελετη της σφηνοειδους χιττιτικης γραφης, της χαραγμενης στις πολυαριθμες πινακιδες που ανασκαφθηκαν.
Αντιθετα, οι αγγλο-γαλλοι ερευνητες ανεσκαψαν αρχαιολογικους χωρους κυριως στην Συρια και ασχοληθηκαν περισσοτερο με την ιερογλυφικη χιττιτικη γραφη, την χαραγμενη σε μνημεια και σε βραχους.
Αυτες οι χωριστες ερευνες, αυτη η ελλειψη συνεχους συνεργασιας μεταξυ των γερμανων επιστημονων και των αγγλων, γαλλων και αμερικανων συναδελφων τους δυσκολεψαν και καθυστερησαν την αναπτυξη της Χιττιτολογιας και την ενιαια μελετη των διαφόρων φασεων του χιττιτικου πολιτισμου.
Ετσι, μελετηθηκαν χωριστα απο την μια το Μικρασιατικο Χιττιτικο Βασιλειο και απο την αλλη τα συριακα Νεο-Χιττιτικα Βασιλεια. Οταν, τελικα, διαπιστωθηκε οτι η γλωσσα των ιερογλυφικων χιττιτικων ηταν η ιδια με την σφηνοειδη χιττιτικη γλωσσα –με καποιες διαφορες, φυσικα- ενισχυθηκε η εντυπωση οτι επρεπε να μελετηθουν μαζι τα χιττιτικα βασιλεια της Μικρας Ασιας και της Συριας, εφ’οσον και τα δυο αποτελουσαν τμηματα μιας ενιαιας ιστοριας των Χιττιτων[33].




ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΔΕΥΤΕΡΟ

Το Ιστορικο Υποβαθρο


Α. Το Παλιο Βασιλειο

01/04 - Spyros AbatzopoulosΤο κεντρο και η αρχικη αφετηρια του χιττιτικου κρατους[34] ησαν τα υψηπεδα της κεντρικης και βορειας Μικρας Ασιας, που τα περιβαλει ο ποταμος Αλυς, γνωστος στους Χιττιτες σαν Μαρασσαντια.
Στον βορρα οι Χιττιτες δεν εφτασαν ποτε στην θαλασσα, δηλαδη στον Ευξεινο Ποντο, ενω στα δυτικα η επεκταση τους προς το Αιγαιο εμποδιστηκε απο μια σειρα αλλα βασιλεια της δυτικης Μικρας Ασιας.
Στον νοτο το κρατος τους εκτεινοταν αρχικα μεχρι την οροσειρα του Ταυρου και στα ανατολικα μεχρι τον Αντιταυρο.
Ειναι συνεπως φανερο πως, στο ξεκινημα του, το κρατος των Χιττιτων ηταν ορεινο και ηπειρωτικο.
Η πρωτευουσα των Χιττιτων, η Χαττουσας, βρισκοταν στα βορεια υψηπεδα, καθως τα βουνα αρχιζουν να χαμηλωνουν προς την Μαυρη Θαλασσα. Η Χαττουσας ηταν χτισμενη σε ορεινη, επικαιρη θεση, που ελεγχε δυο εμπορικους δρομους : πρωτα αυτον που, απο τα παραλια του Αιγαιου οδηγουσε στην Ασσυρια και στην Μιττανι, και υστερα εκεινον που, ξεκινοντας απο τα λιμανια του Ευξεινου Ποντου κατεληγε, νοτια, στην Συρια.
Η χιττιτικη γλωσσα φαινεται πως δεν ηταν αυτοχθων στην κεντρικη Μικρα Ασια. Η περιοχη του μετεπειτα χιττιτικου κρατους ονομαζοταν απο τους αρχαιοτερους κατοικους της, τους Χαττιανους, «Χωρα των Χαττι».
Οι γλωσσολογικες μελετες απoδειξαν πως η μεταγενεστερη, ινδοευρωπαϊκη, χιττιτικη γλωσσα επιβληθηκε στην προγενεστερη, μη-ινδοευρωπαϊκη χαττιανη, γεγονος που πιθανολογει οτι ινδοευρωπαϊκα φυλλα κατακτησαν την περιοχη και επεβαλαν την γλωσσα τους.
Προφανως, οι κατακτητες δεν ονομαζονταν αρχικα «Χιττιτες», αλλα πηραν αυτο το ονομα αφου εγκατασταθηκαν στην περιοχη των Χαττιανων.
Συμφωνα με μια μεσοποταμιακη παραδοση, ο σαργωνιδης ηγεμονας της Ακκαδ Ναραμ-Σιν (2291-2255 πΧ) πολεμησε και νικησε, στα βορειοδυτικα συνορα της χωρας του, μια συμμαχια επτα βασιλιαδων. Μεταξυ των βασιλιαδων αυτων αναφερεται και καποιος Παμπα, βασιλιας των Χιττιτων[35].
Η πραγματικη ιστορια αρχιζει στην Μικρα Ασια με την αφιξη, στην Καππαδοκια, περι τον 19ο πΧ αιωνα, ασσυριων εμπορων, που εγγραφαν την αλληλογραφια τους[36] σε πυλινες πινακιδες, στην σφηνοειδη γραφη της Μεσοποταμιας. Μεγαλος αριθμος τετοιων, χαραγμενων σε πινακιδες, κειμενων, βρεθηκε κυριως στο Κιουλ-Τεπε, κοντα στην Καισαρεια[37].
Στα κειμενα αυτα αναφερονται πολλα ονοματα που μπορουν να θεωρηθουν χιττιτικα, γεγονος που αποτελει σαφη ενδειξη οτι, κατα την ιστορικη αυτη περιοδο, οι Χιττιτες ησαν ηδη εγκαταστημενοι στην Μικρα Ασια.
Στην αλληλογραφια αυτη των ασσυριων εμπορων αναφερονται τα ονοματα πολλων ηγεμονων της περιοχης και βγαινει το συμπερασμα οτι η Καππαδοκια, την εποχη εκεινη, ηταν διαιρεμενη σε δεκα, τουλαχιστον, ηγεμονιες, απο τις οποιες η ισχυροτερη φαινεται πως ηταν εκεινη της Πουρουσχαντα[38], της οποιας μονης ο ηγεμονας αποκαλειται «Μεγαλος Πριγκιπας».
Οι αρχαιολογοι ανακαλυψαν σε τρια απο τα πιο πανω ασσυριακα κειμενα του 19ου πΧ αιωνα τα ονοματα του πριγκιπα Πιττανα και του γιου του Ανιττα. Ακριβως οι δυο αυτοι ηγεμονες μνημονευονται και σε ενα μεταγενεστερο χιττιτικο κειμενο του 13ου πΧ αιωνα, στο οποιο ο Ανιττας, γιος του βασιλια της Κουσσαρα Πιττανα, διηγειται την ιστορια των πολεμων του πατερα του εναντιων των αντιπαλων πολεων-κρατων της Νεσα, της Πουρουσχαντα, της Σαλατιαρα, της Ζαλπουα και της Χαττι (ή Χαττουσας).
Συμφωνα με το χιττιτικο αυτο κειμενο, οι αγωνες του Ανιττας και του πατερα του στεφθηκαν με επιτυχια. Οι πριγκιπες των αλλων πολεων-κρατων δηλωσαν υποταγη, ενω η Χαττι καταστραφηκε ολοκληρωτικα[39]. Ο Ανιττας μεταφερε την πρωτευουσα του κρατους του, που περιλαβαινε πια ολο σχεδον το υψηπεδο της Καππαδοκιας, στην Νεσα.
Και ειναι πολυ πιθανον η Νεσα του παραπανω χιττιτικου κειμενου να μην ειναι αλλη παρα η πολη της Κανες, η συγχρονη Κιουλ-Τεπε, κατα την ανασκαφη της οποιας βρεθηκε ενα εγχειριδιο, στο οποιο ηταν σκαλισμενο το ονομα του Ανιττας.
Οι βασιλιαδες των Χιττιτων διεκδικουσαν οτι καταγονταν απο τον βασιλια Λαμπαρνα. Μεχρι σημερα δεν εχει βρεθει καποιο μνημειο, γραφτο ή αγραφο, του πρωτου αυτου βασιλια των Χιττιτων, αλλα ορισμενα γεγονοτα της βασιλειας του μνημονευονται σε μεταγενεστερα χιττιτικα κειμενα, που αποτελουν και τις πηγες πληροφοριων μας γι’ αυτον.
Απο ενα τετοιο κειμενο μαθαινουμε πως ο πρωτος αυτος βασιλιας των Χιττιτων, με την βοηθεια των συγγενων του, επέκτεινε την επικρατεια του και υποταξε τους εχθρους του, φτανοντας μεχρι την θαλασσα.
Οταν γυρισε νικητης απο τις εκστρατειες του, διορισε τους γιους του κυβερνητες των διαφορων κατακτημενων περιοχων, της Χουπισνα, της Τουανουα, της Νενασσα, της Λαντα, της Ζαλλαρα, της Πουρουσχαντα και της Λουσνα[40].
Κρινοντας απο την γεωγραφικη κατανομη των κατακτημενων περιοχων, θα πρεπει να υποθεσουμε οτι εκεινη την εποχη πρωτευουσα του κρατους του δεν θα επρεπε να ηταν η Χαττουσας, που απεχει πολυ απο τις κατακτημενες περιοχες που αναφεραμε, αλλα μαλλον η Κουσσαρα, που, αν και δεν εχει ανακαλυφθει ακομη η τοποθεσια της, θα μπορουσε να προσδιορισθει στα νοτια του ποταμου Αλυ και πλησιεστερα προς τις κατακτημενες περιοχες.
Απο ενα αλλο χιττιτικο κειμενο μαθαινουμε οτι ο Λαμπαρνα (ισως 1680-1650 πΧ περιπου) υποταξε και το βασιλειο της Αρζαβα, που βρισκοταν καπου στα παραλια της δυτικης Μικρας Ασιας –δεν γνωριζουμε που ακριβως. Υπαρχει, δηλαδη, συμφωνια των δυο κειμενων οτι ο πρωτος αυτος χιττιτης μοναρχης εφτασε μεχρι την θαλασσα.
Διαδοχος του Λαμπαρνα υπηρξε ο γιος του, Χαττουσιλι ο 1ος (1650-1620 πΧ) που τουλαχιστον στις αρχες της βασιλειας του, σιγουρα κυβερνουσε απο την Κουσσαρα και ηταν γνωστος σαν «βασιλιας της Κουσσαρα». Προς τα τελη της βασιλειας του φαινεται οτι η πρωτευουσα του κρατους μετακινηθηκε, για λογους στρατηγικους, στην Χαττουσας.
Ειναι πιθανον οτι, ενω το ονομα του χιττιτη αυτου βασιλια ηταν αρχικα Λαμπαρνα, οπως εκεινο του πατερα του, μετονομαστηκε σε Χαττουσιλι εξαιτιας της πολης Χαττουσας, που διαλεξε για πρωτευουσα του κρατους του[41].
Ο νεος βασιλιας ακολουθησε την επεκτατικη πολιτικη του πατερα του, με εκστρατειες προς τα νοτια και προς τα ανατολικα. Τα χιττιτικα στρατευματα, υπο την ηγεσια του, περασαν την οροσειρα του Ταυρου και βρεθηκαν στις πεδιαδες της Συριας, οπου συγκρουσθηκαν με τις δυναμεις του βασιλια της Γιαμχαντ, που ειχε πρωτευουσα του την Χαλαπ (σημερινο Χαλεπι). Ο Χαττουσιλι καταφερε να νικησει, κανοντας τον βασιλια της Γιαμχαντ φορου υποτελη του[42].
Και ενω ο Χαττουσιλι εκστρατευε, οντας μακρυα απο την πρωτευουσα του, ο γιος του, που τον ειχε διορισει και διαδοχο του, εκμεταλλευομενος την απουσια του πατερα του, προσπαθησε να ιδιοποιηθει την εξουσια. Ο Χαττουσιλι, επιστρεφοντας νικητης στην Χαττουσας, αποκληρωσε και εξορισε τον γιο του και στην θεση του ορισε διαδοχο του θρονου τον υιοθετημενο γιο του, Μουρσιλι.
Το επεισοδιο αυτο μας οδηγει στην υποθεση οτι ο θεσμος της βασιλειας δεν ειχε ακομη καθιερωθει απολυτα στο βασιλειο των Χιττιτων κατα τον 17ο πΧ αιωνα.
Ο Μουρσιλι ο 1ος (1620-1590 πΧ) ξεκινησε την βασιλεια του εκστρατευοντας στην Συρια, οπου νικησε τον ηγεμονα της Χαλαπ και καταστρεψε την πολη, δινοντας οριστικα τελος στο βασιλειο της Γιαμχαντ.
Αφου ειρηνευσε την Συρια, εκστρατευσε εναντιον του μεγαλου αμορριτικου βασιλειου της Βαβυλωνας. Τα χιττιτικα στρατευματα ακολουθησαν τον ρου του ποταμου Ευφρατη, σε μια αφανταστα μακρυα και τολμηρη επιδρομη. Ο βασιλιας της Βαβυλωνας, Σαμσου-Ντιτανα, αντιπαραταξε τις δυναμεις του αλλα δεν καταφερε να σταματησει τον Μουρσιλι. Νικηθηκε απο τον χιττιτη μοναρχη (περι τα 1595 πΧ) και σκοτωθηκε, υπερασπιζομενος την Βαβυλωνα.
Ο Μουρσιλι ο 1ος κατελαβε την Βαβυλωνα, την λεηλατησε και αποσυρθηκε, αποκομιζοντας αναριθμητους αιχμαλωτους και απειρα λαφυρα, μεταξυ των οποιων και τα ιερα αγαλματα του Θεου Μαρδουκ και της συζυγου του, θεας Σαρπανιτουμ[43].
Επροκειτο για μια επιδρομη : Ο χιττιτης μοναρχης δεν ειχε ουτε την προθεση ουτε την δυνατοτητα να εκμεταλλευθει πολιτικα αυτον τον ιδιαιτερα εντυπωσιακο στρατιωτικο του θριαμβο.
Ο Μουρσιλι ο 1ος, επιστρεφοντας απο την εκστρατεια του στην Βαβυλωνα, δολοφονηθηκε στην πρωτευουσα του, την Χαττουσας, απο τον συζυγο της αδελφης του, τον Χαντιλι, που ανεβηκε στον θρονο.
Η βασιλεια του Χαντιλι του 1ου (1590-1560 πΧ) και των διαδοχων του ηταν μια σειρα αποτυχιων. Στο εσωτερικο του κρατους βασιλευε η αναρχια, με αποτελεσμα να μην ειναι δυνατη η αντιμετωπιση των εξωτερικων κινδυνων, που πολλαπλασιαστηκαν.
Οι Χουρριανοι, με εδρα τους την ορεινη περιοχη γυρω απο την λιμνη Βαν, επεδραμαν εναντιον των Χιττιτων, καταστρεφοντας τις πολεις Νερικ και Τιλιουρα και φτανοντας τοσο κοντα στην πρωτευουσα τού μεχρι προσφατα πανισχυρου χιττιτικου κρατους, την Χαττουσας, που ο Χαντιλι υποχρεωθηκε να ενισχυσει τα τειχη της.
Στον νοτο ο Χαντιλι ο 1ος και οι διαδοχοι του, Ζινταντα ο 1ος (υιοθετημενος γιος του Χαντιλι, 1560-1550 πΧ), Αμμουνα (γιος του Ζινταντα, 1550-1530 πΧ) και Χαζιγια ο 1ος (1530-1525 πΧ) δεν καταφεραν παρα να χασουν ολα τα εδαφη που ειχαν κατακτησει ή καταστησει φορου υποτελη με τις εκστρατειες τους οι προηγουμενοι χιττιτες ηγεμονες[44].
Η παρακμη αυτη του χιττιτικου κρατους περιοριστηκε σημαντικα οταν κατελαβε την εξουσια στην Χαττουσας ο Τελιπινου (1525-1500 πΧ), συζυγος της αδελφης του Χαζιγια, που πρωτα αγωνιστηκε να επικρατησει εναντιων των αλλων διεκδικητων του θρονου[45].
Οταν τα καταφερε, αρχισε αμεσως τις εκστρατειες, πετυχαινοντας να απωθησει τους επιδρομεις που ειχαν εισβαλει στην χιττιτικη επικρατεια απο τα βορεια και τα ανατολικα και να ανακαταλαβει πολλα απο τα εδαφη που ειχαν χασει οι προκατοχοι του.
Στα δυτικα αποδεχτηκε την ανεξαρτησια του κρατους της Αρζαβα και στα νοτια την απωλεια της βορειας Συριας. Υπογραψε συνθηκη με τον βασιλια της Κιζουατνα, ενος κρατους που βρισκοταν στο ανατολικο τμημα της πεδιαδας της Κιλικιας. Δεν εχει διασωθει το κειμενο της συνθηκης αυτης αλλα, λαβαινοντας υπ’οψη την αυξανομενη δυναμη του βασιλειου της Κιζουατνα τα επομενα χρονια, ευλογα μπορουμε να υποθεσουμε οτι η συνθηκη περιειχε μαλλον ορους ισοτητας παρα υποτελειας.
Στο εσωτερικο της χωρας ο Τελιπινου επεβαλε την ταξη και, αναγνωριζοντας την αναγκη να ρυθμιστει οριστικα η διαδικασια της διαδοχης στον θρονο των Χιττιτων, προχωρησε στην συνταξη σχετικου διαταγματος.
Σε αυτο το τοσο σημαντικο βασιλικο κειμενο γινεται μια συντομη αναδρομη στην χιττιτικη ιστορια, περιγραφονται οι κινδυνοι απο τις εριδες και την διχονοια των ευγενων, καθοριζονται με λεπτομερειες οι προϋποθεσεις για την διαδοχη στον θρονο και ρυθμιζεται ο τροπος ασκησης της εξουσιας απο τον βασιλια και τους ευγενεις.
Ο Τελιπινου θεωρειται ο τελευταιος βασιλιας του λεγομενου «Παλιου Βασιλειου» των Χιττιτων, και τουτο για δυο λογους.
Πρωτον, γιατι απο τα μεσα της βασιλειας του παυουν οι ιστορικες μας πηγες και γι’ αυτο δεν γνωριζουμε με βεβαιοτητα τους χιττιτες ηγεμονες που βασιλεψαν στην Χαττουσας τα επομενα πενηντα, περιπου, χρονια (1500-1450 πΧ). Θα πρεπει εδω να παρατηρησουμε οτι, προσφατα, εχουν βρεθει αρκετα αρχαιολογικα στοιχεια για την περιοδο αυτη, τα οποια ισχυροποιουν την αποψη οτι η συνεχεια στην διαδοχη του χιττιτικου θρονου δεν διεκοπει.
Δευτερον, γιατι ακομη και αν παραδεχτουμε οτι, περι τα μεσα του 15ου πΧ αιωνα, μια καινουργια δυναστεια καταλαβε την εξουσια, ενα ειναι γεγονος: Παρα τα καθαρα χιττιτικα ονοματα των νεων χιττιτων βασιλιαδων, οι συγγενεις τους φερουν χουρριανες ονομασιες. Μηπως, λοιπον, ανεβηκε στον θρονο των Χιττιτων μια καινουργια δυναστεια, χουρριανη, που καταγοταν απο την Κιζουατνα;
Τεινουμε να πιστεψουμε οτι δεν προκειται για διασπαση της ιστορικης συνεχειας, δεν προκειται για δυο χωριστα χιττιτικα βασιλεια, το παλιο και το νεο, που συνηθως ονομαζεται «Μεσο Βασιλειο» ή «Αυτοκρατορια». Προκειται μαλλον ειτε για αλλαγη της βασιλικης δυναστειας στην Χαττουσας ειτε για συνεχιση της παλιας δυναστειας (του Τελιπινου), που ομως δημιουργησε συγγενικους δεσμους με ευγενεις χουρριανες οικογενειες της Κιζουατνα.
Στην νεα αυτη κατασταση πραγματων, πρωτος βασιλιας υπηρξε ο Τουδαλια ο 1ος[46].


Β. Το Μεσο Βασιλειο ή η Αυτοκρατορια

Κατα την διαρκεια της βασιλειας του δραστηριου και ενεργητικου Τουδαλια του 1ου (1450-1420 πΧ) αναβιωσε η χιττιτικη επεκτατικη πολιτικη. Πρωτα ανακαταληφθηκε η Αρζαβα, στην δυτικη Μικρα Ασια[47]. Μετα ο χιττιτης ηγεμονας στραφηκε προς τα νοτιο-ανατολικα, εισεβαλε στην βορεια Συρια και, αφου κατελαβε και κατεστρεψε την Χαλαπ (Χαλεπι), νικησε τον χουρριανο βασιλια των Μιταννιων.
Η νικη αυτη δεν οδηγησε στην μονιμη κατοχη της βορειας Συριας, γιατι ο βασιλιας των Μιταννιων, βλεποντας την στρατιωτικη υπεροχη του χιττιτη μοναρχη, συμμαχησε με τον φαραω της Αιγυπτου Αμενοφις τον 2ο[48].
Η συμμαχια αυτη ισχυροποιησε τον βασιλια των Μιταννιων και επεισε πολλους απο τους ηγεμονες των κρατιδιων της βορειας Συριας να διακοψουν τους δεσμους τους με τον χιττιτη μοναρχη και να συμμαχησουν με τον Μιταννιο.
Στο μεταξυ ο Τουδαλια ο 1ος υποχρεωθηκε να εγκαταλειψει την εκστρατεια του στην βορεια Συρια και να εκστρατευσει στα βορειο-ανατολικα συνορα του βασιλειου του, οπου οι πολεμοχαρες φυλες των Κασκα, η καταγωγη των οποιων μας ειναι αγνωστη, κατελαβαν τα παραλια του Ευξεινου Ποντου. Αν και η εκστρατεια του αυτη σταματησε την προελαση των Κασκα, η περιοχη που κατελαβαν παρεμεινε στην κατοχη τους και, ετσι, το βασιλειο των Χιττιτων αποκοπηκε απο την Μαυρη Θαλασσα.
Ο Τουδαλια ο 1ος δεν καταφερε να ολοκληρωσει τις στρατιωτικες του επιχειρησεις εναντιων των Κασκα γιατι, στην δυτικη Μικρα Ασια, ξεσπασε κριση, εξαιτιας της επιδρομης του Ατταρισσιγιας, «..ανθρωπου των Αχχιγια..»[49], σε ορισμενες περιοχες που ελεγχαν οι Χιττιτες.
Ενας απο τους εκει ηγεμονες, ο Μαδδουαττας, αναγκαστηκε να εγκαταλειψει την επικρατεια του εξαιτιας των επιδρομων του ανθρωπου των Αχχιγια, του Ατταρισσιγιας, και να προσφυγει ικετης στον Χιττιτη βασιλια.
Ο τελευταιος, σε ανταλλαγμα των χαμενων εδαφων του υποτελους του, παραχωρησε στον Μαδδουαττας μια αλλη περιοχη, στην δυτικη Μικρα Ασια, οπου ο φυγαδας ηγεμονας δημιουργησε ενα μικρο, υποτελες στους Χιττιτες, κρατος.
Η κατασταση ηταν συγκεχυμενη οταν, μετα τον θανατο του Τουδαλια του 1ου, ανεβηκε στον θρονο της Χαττουσας ο γιος του, Αρνουαντα ο 1ος (1420-1400 πΧ). Απο την αρχη της βασιλειας του ο νεος ηγεμονας των Χιττιτων υποχρεωθηκε να αντιμετωπισει πολυαριθμες εχθρικες επιθεσεις στα βορεια συνορα του απο τις φυλες των Κασκα, στα βορειο-ανατολικα απο τις φυλες των Αζζι και των Χαγιασα[50], που υποκινουνταν απο τον βασιλια των Μιταννιων, και στα δυτικα απο τον Ατταρισσιγιας και τον Μαδδουαττας, που συμμαχισε με τον πρωην εχθρο του εναντιον του τεως ευεργετη του, βασιλια των Χιττιτων.
Και ενω το χιττιτικο κρατος αγωνιζοταν για την υπαρξη του, το γειτονικο του βασιλειο της Αρζαβα, στην δυτικη Μικρα Ασια, γνωριζε περιοδο ακμης και δυναμικης επεκτασης[51].
Οι διαδοχοι του Αρνουαντα δεν μπορεσαν να αντιμετωπισουν με επιτυχια τις επιθεσεις τοσων εχθρων. Ετσι, η παρακμη του κρατους των Χιττιτων συνεχιστηκε και τα εδαφη του περιοριστηκαν σημαντικα. Ο κινδυνος της καταρρευσης ηταν αμεσος. Σ’ αυτη την κρισιμη στιγμη ανεβηκε στον θρονο της Χαττουσας, κατω απο οχι απολυτα εξακριβωμενες συνθηκες[52], ο Σουππιλουλιουμα ο 1ος (1380-1340 πΧ).
Αρχικη προσπαθεια του νεου βασιλια ηταν να σταθεροποιησει την εξουσια του και να ισχυροποιησει την αμυνα του. Το μεγαλο τειχος της Χαττουσας, στα νοτιοδυτικα της πολης, φαινεται πως υπηρξε δικο του εργο. Μετα απο εικοσι χρονια συνεχεις αγωνες και προσπαθειες, ο Σουππιλουλιουμα καταφερε, επι τελους, να ξεπερασει τις εσωτερικες δυσκολιες και να ασφαλισει τα συνορα του κρατους του.
Αισθανοταν τωρα πια πως ηρθε η ωρα να αναμετρηθει με τον μεγαλο του αντιπαλο, τον βασιλια των Μιταννιων, που φαινεται πως ηταν ο εμπνευστης και υποκινητης των συνεχων επιθεσεων που ειχε δεχτει, την περιοδο αυτη, το κρατος των Χιττιτων στην ανατολικη Μικρα Ασια[53].
Στην πρωτη του επιθετικη προσπαθεια εναντιον του βασιλια των Μιταννιων Τουσραττα, ο Σουππιλουλιουμα ο 1ος διεσχισε τα περασματα της οροσειρας του Ταυρου, που οι Μιταννιοι δεν φροντισαν να ασφαλισουν, και βρεθηκε με τον στρατο του στις πεδιαδες της βορειας Συριας, οπου συγκρουσθηκε με τις δυναμεις των Μιταννιων. Νικηθηκε ομως και υποχρεωθηκε να υποχωρησει με βαρειες απωλειες[54].
Η ηττα του αυτη εκανε τον χιττιτη ηγεμονα προσεχτικοτερο στην προετοιμασια και στην εκτελεση της δευτερης του επιθεσης. Αναγνωριζοντας οτι στην βορεια Συρια οι Μιταννιοι ειχαν ισχυρες δυναμεις, ικανες να αντιμετωπισουν τις επιθεσεις του, αποφασισε να εκστρατευσει εναντιον τους απο τα βορειο-ανατολικα.
Αφου προηγουμενως εξασφαλισε την ουδετεροτητα των Αζζι και των Χαγιασσα[55], διεσχυσε με τον στρατο του τον βορειο Ευφρατη και βρεθηκε αιφνιδιαστηκα μπροστα στην ιδια την πρωτευουσα του κρατους των Μιταννιων, την Βασσουγκανι. Επιτεθηκε αμεσως, κατελαβε την πολη και την λεηλατησε[56]. Ο μιταννιος βασιλιας Τουσραττα δεν ειχε, απο μονος του, αρκετες στρατιωτικες δυναμεις για να αντιμετωπισει τον Σουππιλουλιουμα.
Βλεποντας την αδυναμια του αντιπαλου του, ο βασιλιας των Χιττιτων στραφηκε προς τα δυτικα και προελασε στην βορεια Συρια, υποχρεωνοντας τους διαφορους τοπικους ηγεμονες να του δηλωσουν υποταγη. Ο μονος που προβαλε αντισταση, πιστευοντας οτι θα ερχοντουσαν σε βοηθεια του οι Αιγυπτιοι, ηταν ο ηγεμονας της Καντες. Αλλα η βοηθεια απο την Αιγυπτο δεν ηρθε, οι δυναμεις της Καντες νικηθηκαν και η πολη καταληφθηκε απο τον Σουππιλουλιουμα.
Κρινοντας ο χιττιτης βασιλιας οτι οι φαραω δεν θα αντιδρουσαν, προχωρησε νοτιοτερα, μεχρι την Αμπα[57] (ή Αμπινα), που βρισκοταν στην αιγυπτιακη ζωνη επιρροης, επεκτεινοντας τα συνορα του κρατους του μεχρι τα βουνα του Λιβανου. Η Χαλαπ και η Αλαλακ κατεληφθηκαν, ενω υπογραφτηκαν συνθηκες συμμαχιας με τους Νουχασσι και τους Αμορριτες της κεντρικης Συριας.
Αντιθετα, η Καρκεμις, ισχυρη αμυντικα, εξακολουθησε να παραμενει ανεξαρτητη, εχθρικη προς τους Χιττιτες και συμμαχος του φυγαδα μιταννιου βασιλια Τουσραττα.
Μετα την επιτυχημενη αυτη εκστρατεια του, ο Σουππιλουλιουμα επεστρεψε στην Χαττουσας, αφινοντας στην Συρια τον γιο του Τελιπινου και τους ηγεμονες των συριακων κρατιδιων διαιρεμενους σε δυο στρατοπεδα: το φιλο-χιττιτικο και το φιλο-μιταννικο/αιγυπτιακο.
Την ιδια εποχη οι αρχοντες των Μιταννιων ησαν και αυτοι διαιρεμενοι. Ο βασιλιας των Μιταννιων Τουσραττα, ακολουθοντας την παραδοση, ειχε ισχυρους δεσμους φιλιας και συμμαχιας με την Αιγυπτο. Οταν ομως η μεγαλη αυτη συμμαχος αποδειχτηκε ανικανη να βοηθησει τους Μιταννιους στον αγωνα τους κατα των Χιττιτων, μια μεριδα των ευγενων των Μιταννιων προτεινε αλλαγες στην εξωτερικη πολιτικη του κρατους και υπογραφη συνθηκης φιλιας και συμμαχιας με την Ασσυρια.
Ο βασιλιας Τουσραττα, που αντιταχθηκε στις αλλαγες αυτες, δολοφονηθηκε και νεος βασιλιας ανακηρυχθηκε ο Αρταταμα, που οχι μονον αναγνωρισε την ανεξαρτησια της Ασσυριας –που μεχρι προσφατα ηταν φορου υποτελης των μιταννιων ηγεμονων- αλλα και προσφερε πλουσια δωρα στον ασσυριο μοναρχη, σε ανταλλαγμα της συμμαχιας του.
Η αναταραχη αυτη στους κολπους της ηγεσιας των Μιταννιων διευκολυνε την καταληψη της βορειας Συριας απο τους Χιττιτες. Το 1340 πΧ ο Σουππιλουλιουμα ο 1ος καταφερε, επι τελους, μετα συντομη πολιορκια, να καταλαβει την ισχυρη Καρκεμις[58] και να ελεγχει, πλεον, ολοκληρη την περιοχη απο τον Ευφρατη ποταμο μεχρι την Μεσογειο[59].
Βασιλιας της Καρκεμις διοριστηκε ο Πιγιασσιλι, ενας απο τους γιους του Σουππιλουλιουμα του 1ου.
Λιγο αργοτερα ο γιος του δολοφονημενου βασιλια των Μιταννιων Τουσραττα διεφυγε στην αυλη του χιττιτη μοναρχη και ζητησε την βοηθεια του για να ανακαταλαβει τον θρονο του πατερα του. Ο μεγαλος πια στην ηλικια Σουππιλουλιουμα ζητησε απο τον γιο του Πιγιασσιλι, ηγεμονα της Καρκεμις, να βοηθησει τον νεαρο μιταννιο πριγκιπα, επειδη τον ανησυχουσε η ραγδαια αυξηση της δυναμης των Ασσυριων.
Και πραγματικα, μετα απο μια επιτυχημενη εκστρατεια, η πρωτευουσα των Μιταννιων Βασσουγκανι καταληφθηκε και ο μιταννιος πριγκιπας ανακηρυχθηκε βασιλιας, με αποτελεσμα να επιτυχει ο Σουππιλουλιουμα τον στοχο του, την δημιουργια, δηλαδη, μεταξυ του κρατους των Χιττιτων και του Ασσυριακου κρατους ενος φιλικου προς τους Χιττιτες υποτελους κρατους.
Παρ’ ολα αυτα, μετα τον θανατο του Σουππιλουλιουμα του 1ου, ο ασσυριος μοναρχης Ασσουρ-Ουμπαλιτ καταφερε να καταλαβει το βασιλειο των Μιταννιων και ετσι βρεθηκε αντιμετωπος με τους Χιττιτες στην περιοχη του βορειου Ευφρατη, χωρις ομως να αμφισβητησει την κυριαρχια των χιττιτων ηγεμονων στην Συρια.
Οι θανατοι τοσο του Σουππιλουλιουμα του 1ου, το 1340 πΧ, οσο και του γιου και διαδοχου του στον θρονο, Αρνουαντα του 2ου, το 1339 πΧ, πρεπει να οφειλονταν σε μια θανατηφορα επιδημια.
Τους διαδεχθηκε στον θρονο της Χαττουσας ο νεαρος και απειρος, αλλα ικανος, τολμηρος και αποφασιστικος Μουρσιλι ο 2ος (1339-1306 πΧ). Στην αρχη της βασιλειας του[60], και ενω οι υποτελεις ηγεμονες της Συριας και του βορειου Ευφρατη παρεμεναν πιστοι, στην δυτικη Μικρα Ασια το βασιλειο της Αρζαβα, που αφου γνωρισε ημερες ανεξαρτησιας και δυναμης, ειχε ξαναγινει φορου υποτελες στον Σουππιλουλιουμα τον 1ο, επαναστατησε με την βοηθεια των συμμαχικων του βασιλειων της Μιρα, της Κουβαλιγια, της Χαπαλλα και της Χωρας του Ποταμου Σεχα[61].
Ο νεαρος Μουρσιλι οργανωσε αμεσως μια εκστρατεια στην δυτικη Μικρα Ασια που διαρκεσε δυο χρονια. Η επανασταση καταπνιγηκε, η Αρζαβα υποδουλωθηκε[62], ο επαναστατης βασιλιας της σκοτωθηκε και πριγκιπες εμπιστοι στον χιττιτη ηγεμονα διοριστηκαν στους θρονους των μικρων βασιλειων της περιοχης.
Στα βορεια συνορα, παλι, αν και δεν υπηρχε ενα εχθρικο προς τους Χιττιτες κρατος, οι φιλοπολεμες φυλες των Κασκα ησαν παντοτε επιφοβες και ετοιμες να επιτεθουν, μολις διεκριναν καποια αδυναμια των χιττιτων βασιλιαδων να προστατεψουν τα εδαφη τους. Η κατασταση αυτη υποχρεωνε τον Μουρσιλι τον 2ο να εκστρατευει καθε τοσο στην περιοχη, κανοντας επιδειξη δυναμης, χωρις ωστοσο μονιμα και διαρκη αποτελεσματα.
Στο μεταξυ πεθανε ο βασιλιας της Καρκεμις και αδελφος του Μουρσιλι του 2ου, ο Σαρ-Κουσουχ[63] και τα εδαφη του κρατιδιου της Καρκεμις καταληφθηκαν –αγνωστο απο ποια δυναμη της περιοχης. Ετσι ο χιττιτης βασιλιας υποχρεωθηκε να εκστρατευσει στην περιοχη του βορειου Ευφρατη, να ανακαταλαβει τα χαμενα εδαφη και να επιτυχει να εγκαταστησει στον θρονο της Καρκεμις τον γιο του πεθαμενου αδελφου του.
Στην συνεχεια ο Μουρσιλι ο 2ος οδηγησε τις χιττιτικες δυναμεις στην Συρια, για να καταπνιξει μια επανασταση που ειχε ξεσπασει εκει, υποκινημενη πιθανοτατα απο την Αιγυπτο.
Αργοτερα ο χιττιτης βασιλιας εκστρατευσε στα βορειο-ανατολικα συνορα του κρατους του, εναντιων των φυλων των Αζζι και των Χαγιασα, τις οποιες και υποταξε. Πεθαινοντας αφισε στον γιο και διαδοχο του, τον Μουατταλλι (1306-1282 πΧ) ενα ισχυρο βασιλειο, πλαισιωμενο απο φιλικα ή υποτελη κρατη[64].
Η διαδοχη στον θρονο της Χαττουσας υπηρξε ομαλη. Ο νεαρος χιττιτης ηγεμονας εκανε μια επιδειξη δυναμης στην δυτικη Μικρα Ασια, οπου συνομολογησε και μια νεα συνθηκη με τον Αλαξαντου, βασιλια της Βιλουσα[65], ενος κρατιδιου στην βορειο-δυτικη Μικρα Ασια.
Η επιδειξη αυτη δυναμης υποχρεωσε τους ηγεμονες της Αρζαβα να επαναβεβαιωσουν την υποτελεια τους προς τον Μουατταλλι. Ειναι σημαντικο οτι στα δυτικα συνορα του χιττιτικου κρατους δεν υπηρχαν προβληματα, γιατι στα νοτια εμφανιστηκε και αρχισε να αυξανεται η αιγυπτιακη απειλη[66].
Πραγματικα, με το ξεκινημα στην Αιγυπτο της ενδοξης 19ης δυναστειας, η εξωτερικη πολιτικη της Αιγυπτου εγινε ιδιαιτερα επιθετικη στην περιοχη της Συριας και της Παλαιστινης[67], τοσο στον διπλωματικο οσο και στον στρατιωτικο τομεα.
Κυριος στοχος της νεας αυτης πολιτικης ηταν η ανακαταληψη, απο την Αιγυπτο, της Συριας και της Παλαιστινης. Περι τα 1300 πΧ ο φαραω Σεθως ο 1ος, γενναρχης της 19ης δυναστειας, οδηγησε τα αιγυπτιακα στρατευματα στην γη της Χανααν και προελασε μεχρι την Καντες, στον ποταμο Οροντη.
Παρα το οτι, στην περιπτωση αυτη, η Αιγυπτο-χιττιτικη ενοπλη συγκρουση αποφευχθηκε, ο Μουατταλλι αντεδρασε δυναμικα, με αποτελεσμα, κατα την διαρκεια της υπολοιπης βασιλειας του Σεθως του 1ου, να καθορισθουν τα συνορα μεταξυ της Αιγυπτου και των Χιττιτων στον ποταμο Οροντη.
Με την ανοδο στον θρονο της Αιγυπτου του φιλοδοξου φαραω Ραμση του 2ου, η στρατιωτικη συγκρουση των δυο υπερδυναμεων της περιοχης φαινοταν αναποφευκτη. Προβλεποντας την, ο Μουατταλλι ζητησε την βοηθεια των συμαχων και των υποτελων του, παραγγελοντας τους να του στειλουν στρατιωτικη βοηθεια. Πραγμα που εγινε[68].
Τα δυο στρατευματα, το αιγυπτιακο και το χιττιτικο, κατω απο την αυτοπροσωπη ηγεσια των ηγεμονων τους, του φαραω Ραμση του 2ου και του χιττιτη βασιλια Μουατταλλι, συγκρουσθηκαν στην περιοχη της Καντες, κοντα στον ποταμο Οροντη, στα 1286/85 πΧ, τον πεμπτο χρονο της βασιλειας του φαραω Ραμση του 2ου.
Η μαχη της Καντες θεωρειται μια απο της σημαντικοτερες ενοπλες συγκρουσης της αρχαιοτητας, και παρα το γεγονος οτι τα αιγυπτιακα κειμενα και μνημεια αναφερουν οτι ο Ραμσης ο 2ος θριαμβευσε, η πραγματικοτητα φαινεται πως υπηρξε εντελως διαφορετικη.
Οι Χιττιτες καταφεραν να εξαπατησουν τους προσκοπους των Αιγυπτιων και να επιτεθουν αιφνιδιαστηκα κατα του αντιπαλου τους, που ενα τμημα του βρισκοταν σε παραταξη πορειας. Η συγκρουση υπηρξε σκληρη και οι αιγυπτιακες δυναμεις απεφυγαν την συντριβη μονον εξαιτιας του γεγονοτος οτι τα επιτιθεμενα χιττιτικα στρατευματα δεν καταφεραν να εκμεταλλευθουν πληρως το πλεονεκτημα που τους προσφερε ο αιφνιδιασμος του εχθρου τους[69].
Και οι δυο αντιπαλοι αποσυρθηκαν απο το πεδιο της μαχης, αλλα ο Μουατταλλι, βλεποντας την υποχωρηση προς την Αιγυπτο του φαραω και των στρατευματων του, προελασε νοτιοτερα και κατελαβε την περιοχη της Αμπα (ή Αμπινα) κοντα στην Δαμασκο.
Το πραγματικο αποτελεσμα της μαχης της Καντες ηταν ενας αληθινος θριαμβος του Μουατταλλι, εφοσον απο την μια οι Αιγυπτιοι απετυχαν να καμψουν ή εστω να περιορισουν την χιττιτικη δυναμη, ενω απο την αλλη ο χιττιτης ηγεμονας οχι μονον επιβεβαιωσε την κυριαρχια του στην περιοχη της Συριας, αλλα και την επεκτεινε νοτιοτερα, προς την Παλαιστινη.
Οσο ο Μουατταλλι εκστρατευε κατα των Αιγυπτιων στην Συρια, την διοικηση και την αμυνα των βορειων και των ανατολικων επαρχιων του κρατους των Χιττιτων ασκουσε ο εμπειρος και ικανος αδελφος του, ο Χαττουσιλι, που ειχε σαν εδρα του την πολη Χαπκις, ενω ο βασιλιας Μουατταλλι ειχε μεταφερει την πρωτευουσα του κρατους του απο την Χαττουσας στην Ντατασσα, νοτιοτερα, ωστε να βρισκεται πλησιεστερα προς την Συρια.
Οταν πεθανε ο Μουατταλλι τον διαδεχθηκε στον θρονο των Χιττιτων ο γιος του Ουρχι-Τεσσουμπ ή Μουρσιλι ο 3ος (1282-1275 πΧ), που προσπαθησε να περιωρισει τις εξουσιες του θειου του, του Χαττουσιλι[70]. Ο τελευταιος επαναστατησε, εκθρονισε τον ανηψιο του, τον εξορισε στην απομακρυσμενη επαρχια της νοτιας Συριας Νουχασσι και ανεβηκε ο ιδιος στον θρονο των Χιττιτων. Η βασιλεια του υπηρξε για τους υπηκοους του μια περιοδος ειρηνης και ευημεριας[71].
Με την ανοδο του Χαττουσιλι του 3ου στον θρονο παρατηρηθηκε καποια ενταση στις σχεσεις με την Αιγυπτο, που τελικα διευθετηθηκε ειρηνικα[72]. Ειναι προφανες οτι οτι η ραγδαια αναπτυξη της Ασσυριας, την εποχη εκεινη, ανησυχουσε ιδιαιτερα τοσο την χιττιτικη[73], οσο και την αιγυπτιακη ηγεσια.
Και φαινεται πως αυτος ειναι ο κυριος λογος της υπογραφης, στα 1269 πΧ, της περιφημης αιγυπτο-χιττιτικης συνθηκης[74] που εφερε την ειρηνη στις περιοχες της Συριας και της Παλαιστινης, καθοριζοντας τα αιγυπτο-χιττιτικα συνορα στον ποταμο Οροντη.
Η ειρηνη αυτη μεταξυ των Χιττιτων και των Αιγυπτιων ισχυροποιηθηκε οταν, μερικα χρονια αργοτερα, ο αιγυπτιος φαραω Ραμσης ο 2ος, ηλικιωμενος πια, παντρευτηκε μια απο τις κορες του Χαττουσιλι του 3ου[75].
Ο νεος χιττιτης βασιλιας επαναφερε την πρωτευουσα του κρατους στην Χαττουσας, που, στο μεταξυ, ειχε πιθανοτατα καταληφθει και λεηλατηθει απο φυλες Κασκα, την περιοδο που ο Μουατταλλι πολεμουσε κατα των Αιγυπτιων στην Συρια. Ο Χαττουσιλι ενισχυσε τα οχυρωματικα εργα της πρωτευουσας και αναστηλωσε πολλα κτιρια.
Την ιδια αυτη περιοδο της βασιλειας του Χαττουσιλι του 3ου εκδοθηκαν πολλα διοικητικα και θρησκευτικα διαταγματα, σε μια προφανη προσπαθεια οργανωσης των θεσμων του κρατους των Χιττιτων.
Στο μεταξυ, μια επιδειξη δυναμης στην δυτικη Μικρα Ασια φαινεται πως κριθηκε αναγκαια απο τον Χαττουσιλι τον 3ο, και αυτος ειναι ο λογος που τον οδηγησε σε μια προφανως επιτυχημενη εκστρατεια εναντιον της Αρζαβα.
Την ιδια εποχη, οι σχεσεις με τον νεο κασσιτη ηγεμονα της Βαβυλωνας Καντασμαν-Ενλιλ τον 2ο επιδεινωθηκαν, επειδη φαινεται οτι ο τελευταιος βρισκοταν σε μυστικες επαφες με τον Ουρχι-Τεσσουμπ, τον εξοριστο ανηψιο του Χαττουσιλι. Οι κινησις αυτες του εξοριστου πριγκηπα υποχρεωσαν τον θειο του, τον Χαττουσιλι τον 3ο, να τον μεταφερει «περα απο την θαλασσα», φραση που πιθανοτατα αναφερεται στο νησι της Κυπρου. Αλλα και απο την Κυπρο ο εκπτωτος Ουρχι-Τεσσουμπ προσπαθησε να συνωμοτησει κατα του θειου του, ζητωντας την βοηθεια του αιγυπτιου φαραω, χωρις ομως επιτυχια[76].
Οταν πεθανε ο Χαττουσιλι ο 3ος τον διαδεχθηκε στον θρονο των Χιττιτων ο γιος του Τουδαλια ο 4ος (1250-1220 πΧ), ενω η βασιλισσα-μητερα Πουδου-Χεμπα συνεχισε, για ενα διαστημα, να βοηθαει στην διακυβερνηση του κρατους.
Ο νεος βασιλιας των Χιττιτων εδειξε ιδιαιτερο ενδιαφερον για τα θρησκευτικα ζητηματα και μαλιστα τροποποιησε μερικες θρησκευτικες τελετες, ενω κατα την διαρκεια της βασιλειας του κατασκευαστηκαν τα μνημειωδη, θρησκευτικου περιεχομενου, γλυπτα της Γιαζιλικαγια, στα οποια απεικονιζεται και ο ιδιος[77].
Οι πηγες που εχουμε στην διαθεση μας δειχνουν οτι τα πρωτα χρονια της βασιλειας του Τουδαλια του 4ου ησαν ειρηνικα. Η Συρια βρισκοταν σταθερα κατω απο την χιττιτικη κυριαρχια ενω στην Καρκεμις, στον βορειο Ευφρατη, ο αντιβασιλιας, και εξαδελφος του χιττιτη ηγεμονα, κυβερνητης της επεμβαινε στις υποθεσεις των ηγεμονων της Ουγκαριτ και των αλλων Συρο-Παλαιστινιων ηγεμονων.
Στο μεταξυ οι αμορριτες πριγκηπες εξακολουθουσαν να ειναι πιστοι συμμαχοι του χιττιτη βασιλια. Και τουτο γιατι η ραγδαια αυξηση της δυναμης της Ασσυριας, περα απο τον Ευφρατη, αποτελουσε κινδυνο και για τους δυο. Για να περιορισουν, μαλιστα, την περαιτερω ισχυροποιηση της Ασσυριας, ο χιττιτης βασιλιας και οι αμορριτες συμμαχοι του συμφωνησαν να κανουν οτι ηταν δυνατο για να εμποδισουν την επεκταση του ασσυριακου εμποριου, αποκλειοντας το απο τα λιμανια της Μεσογειου.
Επισημα, οι σχεσεις με την Ασσυρια παρεμειναν φιλικες και δεν ειναι απολυτα εξακριβωμενο αν αφορα στην περιοδο αυτη ενα εγγραφο απο την Ουγκαριτ που αναφερεται σε ασσυρο-χιττιτικες εχθροπραξιες.
Στα χρονικα, παντως, του Τουκουλτι-Νινουρτα[78] αναφερεται, επισης, οτι μολις ο ασσυριος μοναρχης ανεβηκε στον θρονο, το 1224 πΧ, συγκρουσθηκε με τους Χιττιτες, τους νικησε και συνελαβε, μαλιστα, και 28.000 αιχμαλωτους. Συμπερασματικα, καποιες εχθροπραξιες μεταξυ των Χιττιτων και των Ασσυριων, στον βορειο Ευφρατη, πιθανον να υπηρξαν, αλλα δεν εχουμε αποδειξεις εκτεταμενων συγκρουσεων ή εκστρατειων που να δικαιολογουν τοσο πολλους αιχμαλωτους.
Οι πηγες μας πληροφορουν οτι ο Τουδαλια ο 4ος υποχρεωθηκε να εκστρατευσει στην δυτικη Μικρα Ασια για να περιστειλει καποια εξεγερση στην «Χωρα του Ποταμου Σεχα». Ο χιττιτης ηγεμονας νικησε και αιχμαλωτισε τον επαναστατη πριγκιπα και στην θεση του ενθρονισε εναν αλλο, εμπιστο του[79].
Μετα τον θανατο του Τουδαλια του 4ου βασιλιας των Χιττιτων ανακηρυχθηκε ο γιος του Αρνουαντα ο 3ος (1220-1215 πΧ), που βασιλεψε για μικρο χρονικο διαστημα και πεθανε ατεκνος. Στον θρονο της Χαττουσας τον διαδεχτηκε ο αδελφος του Σουππιλουλιουμα ο 2ος, κατα την διαρκεια την βασιλειας του οποιου (1215-1200; πΧ) τα κειμενα δειχνουν καποια λαϊκη αναταραχη στο εσωτερικο. Αντιθετα στην Συρια και στον βορειο Ευφρατη δεν φαινονται να υπηρχαν προβληματα[80].
Στα συνορα με την Ασσυρια παρατηρειται καποια ενταση, εξαιτιας των εσωτερικων προβληματων του ασσυριακου κρατους, μετα την δολοφονια, το 1208 πΧ, του πολεμοχαρου ασσυριου ηγεμονα Τουκουλτι-Νινουρτα.
Τα κειμενα αναφερουν, επισης, μια ναυτικη νικη των Χιττιτων, πιθανοτατα με την βοηθεια της Ουγκαριτ, εναντιον εχθρικων δυναμεων που δεν κατονομαζονται, αλλα που ειχαν σαν ορμητηριο τους την Αλασια[81], δηλαδη την Κυπρο.
Κατα την διαρκεια της βασιλειας του Σουππιλουλιουμα του 2ου εγιναν και ορισμενες προσθηκες στα γλυπτα της Γιαζιλικαγια. Τιποτα δεν φαινεται να εχει αλλαξει στον ρυθμο της ζωης του χιττιτικου κρατους.
Και μετα ολα τελειωνουν.
Οι ανασκαφες δειχνουν πως η Χαττουσας καταληφθηκε και καταστραφηκε. Πως; Απο ποιους; Ποτε ακριβως; Η αρχαιολογικη ερευνα δεν εχει δωσει ακομη πειστικη απαντηση στα τοσο σημαντικα αυτα ερωτηματα. Πιθανολογουμε πως η καταστροφη προκληθηκε απο τους «λαους της θαλασσας»[82] που, εκεινη την εποχη, αποτελουσαν το φοβητρο ολης της ανατολικης Μεσογειου.
Ηταν μια καταστροφη ξαφνικη και αναπαντεχη, στην οποια ισως συνεβαλαν τοσο οι φρυγες επιδρομεις –που συμφωνα με την ελληνικη παραδοση περασαν στην Μικρα Ασια απο την Μακεδονια και την Θρακη- οσο και οι πολεμοχαρες φυλες των Κασκα, που πιθανον να ενωθηκαν με τους εκ δυσμων επιδρομεις.
Η αλλοτε πανισχυρη αυτοκρατορια των Χιττιτων επαψε να υπαρχει[83].


Γ. Τα Νεο-Χιττιτικα Βασιλεια

Μετα την καταληψη και την καταστροφη της Χαττουσας και των αλλων πολεων του κυριως χιττιτικου κρατους, τα ασσυριακα αρχεια εξακολουθουν να αναφερουν σαν «Χωρα των Χιττιτων» διαφορα κρατιδια στην κεντρικη και στην βορεια Συρια καθως και στην περιοχη της οροσειρας του Ταυρου. Στα ασσυριακα αυτα αρχεια μνημονευονται, μαλιστα, και ορισμενοι ηγεμονες των κρατιδιων αυτων, που φερουν χιτττικα ονοματα, οπως Καττουσιλι, Σαππαλουλμε, Μουταλλου, Λουμπαρνα[84] κττ.
Οι ηγεμονες αυτοι, που εμφανιζονται και στην Παλαια Διαθηκη σαν «Βασιλιαδες των Χιττιτων»[85], ανεγειραν μνημεια με επιγραφες στην ιερογλυφικη χιττιτικη γλωσσα.
Ειναι, λοιπον, προφανες οτι η χιττιτικη παραδοση διατηρηθηκε στην περιοχη αυτη μεχρι την υποταγη της στους Ασσυριους[86].
Φυσικα ουτε η γλωσσα ουτε η θρησκεια των κρατιδιων αυτων[87] ειναι εκεινες της Χαττουσας. Ο πληθυσμος, αλλωστε, δεν ειναι χιττιτικος και πρεπει να προερχεται απο καποια περιοχη της πρωην χιττιτικης επικρατειας, της οποιας ο μη-χιττιτικος πληθυσμος μετακινηθηκε στην βορεια Συρια περι τον 12ο πΧ αιωνα, για αγνωστους ακομα λογους.
Στην περιοχη της οροσειρας του Ταυρου εχουν, μεχρι τωρα, ανασκαφει πεντε νεο-χιττιτικες πολεις-κρατη, η Σινουχτου, η Χουπισνα (ή Κυβιστα των κλασσικων συγγραφεων), η Ιστουντα, η Τουνα (ή Τυννα) και η Τουανα (ή Τυανα).
Απο τα νεο-χιττιτκα αυτα βασιλεια, η Ταμπαλ, μια συνομοσπονδια νεο-χιττιτικων κρατιδιων, βρισκοταν βορειο-δυτικα της οροσειρας του Ταυρου, η Μιλιντ (συγχρονη Μαλατια) ηταν η πρωτευουσα του νεο-χιττιτικου κρατιδιου Κουμανου και η Μαρκασι (συγχρονη Μαρας) πρωτευουσα του Γκουργκουμ. Λιγακι νοτιοτερα βρισκοταν το κρατιδιο της Κουμμουχι (η κλασσικη Κομμαγενη).
Ανατολικοτερα, προς τον κολπο της Αλεξανδρεττας, βρισκοταν το κρατιδιο της Αρπαντ και, πιο κοντα στην παραλια, το κρατιδιο της Γιαντια (αργοτερα γνωστο σαν Σαμαλ) : η πρωτευουσα του κρατιδιου αυτου, που το ονομα της μας ειναι ακομη αγνωστο, βρισκοταν στο συγχρονο Ζιντζιρλι, οπου εχουν πραγματοποιηθει οι γνωστες ανασκαφες.
Στην περιοχη του συγχρονου Χαλεπιου βρισκοταν το νεο-χιττιτικο κρατιδιο της Λουχουτι, που πρωτευουσα του ηταν πρωτα η Χαλαπ και υστερα η Χαταρικκα[88], ενω νοτιοτερα βρισκοταν το ισχυρο νεο-χιττιτικο κρατιδιο της Χαμαθ, με αρκετα υποτελη του κρατιδια προς τα παραλια δυτικα. Στο εσωτερικο, ανατολικα του Ευφρατη, τελος, βρισκουμε το νεο-χιττιτικο κρατιδιο της Τιλ-Μπαρσιπ και νοτιοτερα εκεινο της Καρκεμις.
Μεταξυ των παραπανω νεο-χιττιτικων πολεων-κρατιδιων και της εποχης της χιττιτικης αυτοκρατοριας δεν υπαρχουν ομοιοτητες. Ειναι δυο εντελως διαφορετικες εποχες που τις ενωνουν, κρατωντας την ιστορικη τους συνεχεια, μονον η Καρκεμις και η Τουανουα. Ολες οι αλλες πολεις-κρατη ειναι ειτε νεες ειτε εχουν καινουργια ονοματα.
Ακομη και αυτη η Χαλαπ εχει αλλαξει ονομα και στα νεοτερα κειμενα εμφανιζεται σαν Χαλμαν, εχοντας λιγοτερη επιρροη στην περιοχη απο την γειτονικη της Αρπαντ, στα βορεια.
Για τα νεο-χιττιτικα αυτα κρατιδια αντλουμε πληροφοριες απο ασσυριακα, εβραϊκα και ουραρτικα κειμενα. Οι επιγραφες στην χιττιτικη ιερογλυφικη γραφη εχουν, δυστυχως, ελαχιστες ιστορικες πληροφοριες.
Περι τα 1100 πΧ ο ασσυριος μοναρχης Τιγκλαθπιλεσσαρ ο 1ος επιτεθηκε εναντιον της Μιλιντ. Τα ασσυριακα κειμενα αναφερουν οτι η Μιλιντ «..βρισκεται στην μεγαλη γη των Χιττιτων..». Αργοτερα, ο ιδιος ασσυριος μοναρχης υποταξε καποιον Νινι-Τεσσουμπ «..βασιλια των Χιττιτων..», που προκειται προφανως για καποιον βασιλια της Καρκεμις. Ο ορος «γη των Χιττιτων» στα ασσυριακα κειμενα της εποχης εκεινης περιλαβαινε τις περιοχες στην βορεια Συρια και στον βορειο Ευφρατη.
Οταν επαυσε η ασσυριακη στρατιωτικη δραση στην περιοχη, ηρθαν και εγκτασταθηκαν σ’ αυτην αραμαϊκες φυλες, δημιουργοντας κρατιδια απο τα οποια το ισχυροτερο ηταν εκεινο της Δαμασκου. Αλλες ομαδες Αραμαιων φαινεται να συγκρουσθηκαν με ορισμενα νεο-χιττιτικα κρατιδια, γιατι στην Τιλ-Μπαρσιπ, στην Αρπαντ ή στην Γιαντια[89] δυναστειες με χιτιτικα ονοματα αντικατασταθηκαν με δυναστειες με αραμαϊκα.
Μετα την εγκατασταση των Αραμαιων στην περιοχη και τις συνακολουθες μεταβολες, τα νεο-χιττιτικα και τα αραμαϊκα κρατιδια γνωρισαν μια περιοδο ανεσης και ηρεμιας. Ησαν, βεβαια, φορου υποτελη στην Ασσυρια και εστελναν καθε χρονο μεγαλες ποσοτητες χρυσου και αργυρου στους ασσυριους μοναρχες.
Χιττιτες μισθοφοροι υπηρετουσαν στον στρατο του Ισραηλ[90], ενω ο βασιλιας Σολομων ειχε χιττιτισες συζυγους στο χαρεμι του[91].
Μετα απο μια περιοδο παρακμης, η ασσυριακη δυναμη αρχισε να ξανα-αυξανεται, επιβαλοντας πλεον την ηγεμονια των Ασσυριων σε ολοκληρη την περιοχη της Εγγυς Ανατολης. Τις βασεις της ασσυριακης αυτης «αυτοκρατοριας» εθεσε ο ασσυριος μοναρχης Ανταντ-Νιραρι ο 2ος (911-891 πΧ), που καταφερε να θεσει υπο τον ελεγχο του ολοκληρη την περιοχη ανατολικα του βορειου Ευφρατη[92].
Ο διαδοχος του, Ασσουρνασιρπαλ (883-859 πΧ), εκστρατευσε προς τα δυτικα και εμφανιστηκε μπροστα στην Καρκεμις, ο ηγεμονας της οποιας εσπευσε να δηλωσει υποταγη, καταβαλοντας βαρυτατο τιμημα. Οταν ο ασσυριος μοναρχης συνεχισε την εκστρατεια του με κατευθυνση τις ακτες τις Μεσογειου, ολοι οι ηγεμονες των νεο-χιττιτκων κρατιδιων ακολουθησαν το παραδειγμα της Καρκεμις, δηλωνοντας υποταγη στον Ασσουρνασιρπαλ.
Ισως θα μπορουσαμε, εδω, να υποθεσουμε οτι μεταξυ των κρατιδιων αυτων υπηρχαν ορισμενες αντιζηλιες που δεν τους επιτρεψαν να συμμαχησουν και να αντιμετωπισουν ενωμενα την ασσυριακη επελαση.
Καποια κοινη αντισταση κατα των Ασσυριων προσπαθησαν να οργανωσουν και να προβαλουν, επι της βασιλειας του ασσυριου μοναρχη Σαλμανεσσαρ του 3ου (858-824 πΧ) οι ηγεμονες της Καρκεμις, της Σαμαλ, της Μπιτ-Αντινι και της Πατινα. Μετα, ομως, απο μερικες αρχικες επιτυχιες η Καρκεμις καταληφθηκε απο τα ασσυριακα στρατευματα και η βορεια Συρια ξαναγινε φορου υποτελης στους Ασσυριους.
Η πρωτα πραγματικα οργανωμενη κοινη αντισταση κατα των Ασσυριων εκδηλωθηκε στα 853 πΧ, στο Καρκαρ, οταν οι ηγεμονες της Δαμασκου και της Χαμαθ, μαζι με δωδεκα ακομη νεο-χιττιτες και αραμαιους πριγκιπες απο τις φοινικικες ακτες, συγκεντρωσαν τις δυναμεις τους[93] εναντιον εκεινων του ασσυριου μοναρχη: παρα τις μεγαλες απωλειες των συμμαχων, οι Ασσυριοι αποκρουσθηκαν.
Αλλα η ασσυριακη αυτοκρατορια ηταν οργανωμενη για πολεμο. Κυριος σκοπος του ηγεμονα της ηταν ο πολεμος. Ετσι, ο ασσυριος μοναρχης ξανα-επιτεθηκε τον επομενο χρονο, και υστερα τον μεθεπομενο. Χρονο με τον χρονο, οι επιδρομες των Ασσυριων αδυνατιζαν τους αντιπαλους τους.
Τελικα, ο βασιλιας της Ασσυριας Ανταντ-Νιραρι ο 3ος (810-783 πΧ) νικησε τον ηγεμονα της Δαμασκου Μπεν-Χαντατ τον 3ο. Τα ασσυριακα στρατευματα κατελαβαν την Δαμασκο (804 πΧ), εξανδραποδισαν τους κατοικους της και λεηλατησαν τους θησαυρους της. Ο Ανταντ-Νιραρι ο 3ος εγινε επι τελους κυριαρχος «..της Χαττι, της Αμουρρου και της Παλαστου..».
Τις επομενε δεκαετιες οι ασσυριοι ηγεμονες ησαν απασχολημενοι με τους αγωνες τους εναντιων των Ουραρτου που, στα βορεια συνορα της Ασσυριας, στην περιοχη του Αραρατ και των λιμνων Βαν και Ουρμιας, ειχαν δημιουργησει ενα μεγαλο και ισχυρο κρατος που αποτελουσε σοβαρη απειλη για την Ασσυρια.
Ολα, ή σχεδον ολα, τα νεο-χιττιτικα κρατιδια της βορειας Συριας και του Ταυρου συμμαχισαν με τους Ουραρτου[94] εναντιον του ασσυριου δυναστη τους, δημιουργωντας για την Ασσυρια ενα πραγματικα ασφυκτικο κλοιο.
Η κατασταση ξεκαθαρισε οταν στον θρονο της Ασσυριας ανεβηκε ο Τιγκλαθπιλεσσαρ ο 3ος (745-727 πΧ), βασιλιας με μεγαλες στρατιωτικες και οργανωτικες αρετες.
Τον τριτο χρονο της βασιλειας του επιτεθηκε εναντιον των αραμμαϊκων και των νεο-χιττιτικων κρατιδιων της Συριας, υποχρεωνοντας τον βασιλια των Ουραρτου Σαρντουρις τον 3ο (749-734 πΧ) να σπευσει προς βοηθεια των συμμαχων του.
Η συγκρουση των ασσυριακων και των ουραρτικων δυναμεων εγινε στην περιοχη της Σαμσατ, στον βορειο Ευφρατη. Οι Ασσυριοι συνετριψαν κυριολεκτικα τις ενωμενες δυναμεις των Ουραρτου και των συμμαχων τους Αραμμαιων και Νεο-Χιττιτων. Ο βασιλιας των Ουραρτου Σαρντουρις μολις ξεφυγε την αιχμαλωσια.
Στην συνεχεια ο Τιγκλαθπιλεσσαρ κατελαβε, μετα απο τριετη πολιορκια, την Αρπαντ (741 πΧ), που ηταν την εποχη εκεινη η μεγαλυτερη και ισχυροτερη πολη της Συριας, εκθρονισε τον ηγεμονα της και την μετετρεψε σε ασσυριακη επαρχια, διοριζοντας ασσυριο διοικητη.
Κατα τα επομενα χρονια, οταν ολοκληρη πια η περιοχη ειχε γινει φορου υποτελης στην Ασσυρια, και αφου μερικες επαναστασεις ειχαν καταπνιγει αμειλικτα, ο Τιγκλαθπιλεσσαρ ο 3ος πηρε την αποφαση να προσαρτησει οριστικα την Συρια στην αυτοκρατορια του.
Η διαδικασια της προσαρτησης συνεχιστηκε και απο τους διαδοχους του, τον Σαλμανεσσαρ τον 4ο (726-722 πΧ) και τον Σαργων τον 2ο (721-705 πΧ). Η Σαμαλ και η Κε προσαρτηθηκαν στα 724 πΧ, η Χαμα στα 720 πΧ, η Καρκεμις στα 717 πΧ, η Ταμπαλ στα 713 πΧ, η Γκουργκουμ στα 711 πΧ, η Κουμουχι και η Μιλιντ στα 709 πΧ. Ολη η περιοχη εγινε τμημα της ασσυριακης αυτοκρατοριας.
Και ετσι τελειωνει η ιστορια των νεο-χιττιτικων κρατιδιων. Οταν, μετα απο ενα περιπου αιωνα, οι ελληνες ταξιδιωτες περνούν απο τις περιοχες αυτες, δεν τις αναγνωριζουν παρα μονον σαν επαρχιες της ασσυριακης αυτοκρατοριας.
Ακομη και το ονομα των Χιττιτων λησμονηθηκε[95]. Για να ανακαλυφθει ξανα μετα απο εικοσιεξη ολοκληρους αιωνες[96].




ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΡΙΤΟ

Το Κρατος και η Κοινωνια των Χιττιτων


Α. Ο βασιλιας και η Βασιλισσα

01/04 - Spyros AbatzopoulosΟ βασιλιας των Χιττιτων ηταν ο αρχηγος του κρατους, εκεινος που καθοριζε τοσο την εσωτερικη οσο και την εξωτερικη πολιτικη του βασιλειου. Συγχρονως ηταν αρχιστρατηγος, αρχιερεας και αρχιδικαστης. Αν και ειχε την δυνατοτητα να εκχωρει μερικα απο τα δικαστικα του καθηκοντα σε ορισμενους αξιωματουχους, δεν μπορουσε να κανει το ιδιο με τα θρησκευτικα ή τα στρατιωτικα του καθηκοντα.
Πραγματικα, ο χιττιτης μοναρχης ηταν υποχρεωμενος να οδηγει αυτοπροσωπως τα στρατευματα του, οπως ηταν επισης αναγκαιο να ασκει ο ιδιος τα αρχιερατικα του καθηκοντα[97]. Η παραληψη των βασιλικων, ετησιων συνηθως, αρχιερατικων υποχρεωσεων του αποτελουσε προσβολη προς τις θεοτητες.
Απο τα δυο παραπανω καθηκοντα του το σοβαροτερο ηταν το αρχιερατικο. Ακομη και αν η παρουσια του βασιλια σε καποιο στρατιωτικο πεδιο ηταν αναγκαια, ο βασιλιας επρεπε να διακοψει τις πολεμικες του δραστηριοτητες για να ασχοληθει με τις θρησκευτικες.
Ετσι εξηγειται το γεγονος οτι, προκειμενου να μην οργισθουν οι Θεοι, ο χιττιτης ηγεμονας εμπιστευοταν την ηγεσια των στρατευματων του σε καποιον απο τους στρατηγους του και ο ιδιος επεστρεφε απο το πεδιο των μαχων στην πρωτευουσα ή σε καποιο αλλο θρησκευτικο κεντρο, για να αρχιερατευσει.
Τελικα καθιερωθηκε ο βασιλιας των Χιττιτων να εκστρατευει το καλοκαιρι και να αρχιερατευει τον χειμωνα, περιοδευοντας με την σειρα σε ολα τα σημαντικα θρησκευτικα κεντρα του βασιλειου του. Στις ετησιες αυτες θρησκευτικες βασιλικες περιοδιες, πολλες φορες συνοδευαν τον μοναρχη, εκτος απο τους αυλικους και τους αξιωματικους του, η βασιλισσα και ο διαδοχος του θρονου.
Βρεθηκαν πολλα κειμενα που περιγραφουν με λεπτομερειες τις περιοδιες αυτες, αναφεροντας ακριβως ποιες πολεις-λατρευτικα κεντρα θα επισκεπτοταν η βασιλικη πομπη και ποιος ηταν ο απαιτουμενος χρονος μεταβασης απο την μια πολη στην αλλη. Τα κειμενα αυτα μας δινουν πολυτιμες πληροφοριες και για την γεωγραφια του χιττιτικου κρατους.
Η διαδοχη στον θρονο των Χιττιτων ηταν ενα ζητημα που χρειαζοταν ρυθμιση, γιατι φαινεται πως, αρχικα, η διαδοχη στο βασιλικο αξιωμα δεν ηταν ομαλη. Ενα απο τα πρωτα σχετικα γεγονοτα της ιστοριας των Χιττιτων υπηρξε η εκλογη απο τους ευγενεις στην θεση του διαδοχου του θρονου, ενος αντιπαλου του Λαμπαρνα του 1ου (1680-1650 πΧ), τον οποιο ο βασιλιας πατερας του προοριζε για διαδοχο του. Σε αλλες, παλι, περιπτωσεις διαδοχης οι χιττιτες ευγενεις επαναστατησαν εναντιον του ηγεμονα τους, δημιουργωντας του προβληματα στο εσωτερικο του κρατους.
Ειναι σχεδον βεβαιο οτι στα πρωτα σταδια της χιττιτικης ιστοριας ο θανατος του βασιλια δημιουργουσε «κριση εξουσιας», γεγονος που υποχρεωνε τον μοναρχη να επιδιωκει, οσο ηταν ο ιδιος ακομη ζωντανος, την δημοσια αναγνωριση του διαδοχου του απο το Συμβουλιο των Ευγενων. Αυτη η επιδιωξη μας οδηγει στην υποθεση οτι, σε παλιοτερες εποχες, οι ευγενεις ειτε εκλεγανε τον διαδοχο του θρονου ειτε εγκρινανε την διαδοχη του.
Απο τα κειμενα διαφαινεται μια αντιδραση των ευγενων στην προσπαθεια καθιερωσης του θεσμου της κληρονομικης διαδοχης στον θρονο της Χαττουσας, θεσμου που ρυθμιστηκε επι τελους οριστικα[98] απο τον Τελιπινου (1525-1500 πΧ).
Η ρυθμιση αυτη απο τον Τελιπινου των προϋποθεσεων της διαδοχης στον θρονο αποτελει σταθμο στην πολιτικη ιστορια των Χιττιτων. Με την ρυθμιση αυτη περιωριστηκαν οι δυναστικες κρισεις, που ειχαν σαν αιτια τους την διαδοχη στον θρονο της Χαττουσας, και αρχιζει μια νεα περιοδος, κατα την οποια οι φιλοδοξοι ευγενεις –συνηθως στενοι συγγενεις του βασιλια- δυσκολα μπορουσαν να αμφισβητησουν την ανοδο στον θρονο εκεινου, που εξελεξε ο βασιλιας για διαδοχο του, και που ηταν συνηθως ο γιος του.
Οι βασιλιαδες του Παλιου Βασιλειου εφεραν τον τιτλο «Μεγαλος Βασιλιας» ή «Ταμπαρνα». Ο ορος «Μεγαλος Βασιλιας» ανηκε στην διπλωματικη ορολογια της εποχης εκεινης και υποδηλωνε τοσο οτι ο χιττιτης βασιλιας ηταν ενας απο τους ισχυρους ηγεμονες της περιοχης οσο και οτι ειχε σαν υποτελεις του αλλους βασιλιαδες.
Ο ορος «Ταμπαρνα» δεν ειναι παρα μια παραποιηση του ονοματος του πρωτου χιττιτη βασιλια Λαμπαρνα, ιδρυτη του βασιλικου οικου των Χιττιτων. Η αλλαγη του αρχικου γραμματος απο «Λ» σε «Τ» πιθανολογει οτι το πρωτοτυπο ονομα[99] περιειχε καποιο αρχικο συμφωνο που οι ινδοευρωπαιοι Χιττιτες δυσκολευονταν να προφερουν.
Στην εποχη της Αυτοκρατοριας ο τιτλος «Ταμπαρνα» αντικατασταθηκε απο τον τιτλο «Ηλιε μου», που τον χρησιμοποιουσαν ηδη οι ηγεμονες των Μιταννιων και των Αιγυπτιων, σε συνδιασμο με τον φτερωτο ηλιο, συμβολο της βασιλικης εξουσιας.
Η χρησιμοποιηση, αλλωστε, πριν το βασιλικο ονομα, των επιθετων «Ηρωα» ή «Αγαπημενε του Θεου.. ταδε..»[100] μας οδηγει στο συμπερασμα οτι, κατα την περιοδο αυτη, αποδιδονταν στον βασιλια υπερανθρωπες δυναμεις.
Ο χιττιτης βασιλιας δεν θεοποιοταν οσο ζουσε. Αντιθετα, ειχε θεσμοθετηθει η λατρεια των πεθαμενων βασιλιαδων. Ειναι χαρακτηριστικο οτι για τον θανατο του μοναρχη τα χιττιτικα κειμενα χρησιμοποιουν την φραση «εγινε Θεος».
Ο βασιλιας των Χιττιτων ηταν αναμαρτητος και βρεθηκαν «τυπικα» που προσταστευαν τον χιττιτη ηγεμονα απο τις αμαρτιες.
Η βασιλισσα των Χιττιτων ειχε εντυπωσιακη για την εποχη εκεινη ανεξαρτησια και επιρροη. Εφερε τον τιτλο της «Ταουανναννα»[101] που δεν ειναι παρα το ονομα της συζυγου του ιδρυτη της βασιλικης δυναστειας των Χιττιτων, του Λαμπαρνα.
Τον τιτλο αυτο τον διατηρουσε σε ολη της την ζωη. Συνεπως, μονο μετα τον θανατο της βασιλισσας-μητερας η τυχον βασιλισσα-συζυγος επαιρνε τον τιτλο της «Ταουανναννα».
Η βασιλισσα λαβαινε ενεργο μερος στις πολιτικες και θρησκευτικες υποθεσεις του βασιλειου[102], θυσιαζε αυτοπροσωπως, ειχε αλληλογραφια με αλλες βασιλισσες[103], χρησιμοποιουσε την δικη της σφραγιδα και πολλες φορες απεικονιζοταν μαζι με τον βασιλια-συζυγο της στα διαφορα μνημεια.



Β. Η Διακυβερνηση

Θα εξετασουμε την διακυβερνηση (α) στο εσωτερικο, (β) στο εξωτερικο, σε σχεση με τα υποτελη κρατη, και (γ) στο εξωτερικο, σε σχεση με αλλα ανεξαρτητα κρατη.

(α) Η διακυβερνηση στο εσωτερικο

Αρχικα οι διαφορες πολεις, χωρια ή κοινοτητες του χιττιτικου βασιλειου φαινεται πως ειχαν τα τοπικα τους «Συμβουλια των Γεροντων», που ασχολουνταν με την καθημερινη διαχειρηση των κοινων, την διοικηση της περιοχης και την διευθετηση των διαφορων μεταξυ των μελων της κοινοτητας.
Τα μεγαλα θρησκευτικα κεντρα ειχαν, αντιθετα, διαφορετικο συστημα οργανωσης. Σε αυτα ο Αρχιερεας ηταν συνηθως και Κυβερνητης. Ολες οι δραστηριοτητες της κοινοτητας, πολιτικες ή θρησκευτικες, ξεκινουσαν και ρυθμιζονταν απο τον ναο.
Και στις δυο παραπανω περιπτωσεις υπηρχε μια εκτεταμενη μορφη αυτοδιοικησης, που συνεχιστηκε και στους μεταγενεστερους χρονους, σε συνεργασια με την κεντρικη (βασιλικη) εξουσια.
Στις περιοχες που κατακτουσε ο χιττιτης μοναρχης, την διοικηση ασκουσαν συνηθως μελη της βασιλικης οικογενειας ή αλλοι συγγενεις του βασιλια.
Η διοικηση περιλαβαινε την αμυνα, την επιβολη της ταξης, την συλλογη των φορων (σε σιτηρα, ζωα, μεταλλα κλπ), την απονομη της δικαιοσυνης, την κατασκευη ή επισκευη δρομων, ναων, δημοσιων κτιριων κλπ, την οργανωση θρησκευτικων τελετων, την ενδεχομενη οχυρωση της περιοχης, την στρατολογια κλπ.
Αρχικα ο διορισμος του Διοικητη μιας περιοχης ηταν, φαινεται, μια πραξη ατυπη και για μη καθορισμενη χρονικη διαρκεια. Ο Διοικητης δεν εφερνε καποιο συγκεκριμενο τιτλο και το λειτουργημα του δεν ειχε θεσμοθετηθει.
Αργοτερα, οταν το βασιλειο των Χιττιτων επεκταθηκε, επιβαλοταν εκ των πραγματων η δημιουργια ενος περισσοτερο οργανωμενου συστηματος διακυβερνησης. Ετσι, οι Διοικητες των επαρχιων του κρατους διοριζονταν σε μονιμοτερη βαση, ειχαν αυξημενη ανεξαρτησια στην ασκηση των καθηκοντων τους, και πριν τον διορισμο τους ορκιζονταν πιστη στο προσωπο του χιττιτη βασιλια.
Παντως, απο τις μεχρι τωρα πηγες συναγεται οτι η διοικητικη οργανωση των επαρχιων του χιττιτικου κρατους ηταν σχετικα «χαλαρη» και δεν εφτασε ποτε στην πολυ εξελιγμενη μορφη των σατραπειων της μεταγενεστερης περσικης αυτοκρατοριας.
Οι μεγαλες και στρατηγικα σημαντικες επαρχιες, οπως εκεινες της Καρκεμις, της Χαλαπ ή της Νταττασσα δινονταν στους βασιλικους πριγκιπες να τις διοικουν και να φροντιζουν για την αμυνα τους. Η διοικηση αυτης της μορφης, εντελως διαφορετικη απο εκεινη των απλων διοικητων, ηταν σχεδον ολοτελα ανεξαρτητη, αποτελουσε μια μορφη αντιβασιλειας. Βασικη και ανεξαιρετη υποχρεωση τοσο του διορισμενου «αντιβασιλια» και των διαδοχων του, οσο και του χιττιτη ηγεμονα και των διαδοχων του, ηταν η αμοιβαια συμπαρασταση σε καθε εξωτερικο ή εσωτερικο κινδυνο.

(β) Η διακυβερνηση σε σχεση με τα υποτελη κρατη

Στην περιφερεια του βασιλειου των Χιττιτων υπηρχαν ορισμενα μικροτερα κρατη που βρισκονταν κατω απο την προστασια του χιττιτη ηγεμονα. Εμοιαζαν με προτεκτορατα και οι ηγεμονες τους διατηρουσαν καποια μορφη ανεξαρτησιας[104], ιδιαιτερα οσον αφορα στην εσωτερικη οργανωση και στην διοικηση του κρατους τους.
Οι σχεσεις του χιττιτη βασιλια και των διαφορων υποτελων του ηγεμονων δεν ησαν σε ολες τις περιπτωσεις οι ιδιες.
Με τον ηγεμονα της Κιζουατνα υπηρχε, στους τυπους, πληρης αμοιβαιοτητα δικαιωματων και υποχρεωσεων. Παρα ταυτα, ο βασιλιας της Κιζουατνα επρεπε να επισκεπτεται καθε χρονο την Χαττουσας και να δηλωνει την υποτελεια του στον χιττιτη ηγεμονα. Ηταν, επισης, υποχρεωμενος να μην διατηρει διπλωματικες σχεσεις με ορισμενα κρατη που ησαν εχθρικα προς τους Χιττιτες.
Αντιθετα οι υποχρεωσεις των ηγεμονων αλλων υποτελων κρατιδιων, οπως των Αμορριτων, της Νουχασσι ή της «Χωρας του ποταμου Σεχα» ησαν πολυ περισσοτερες, ετσι που να μοιαζουν μαλλον με εκεινες που ισχυαν για τις κατακτημενες περιοχες.
Οι περισσοτεροι φορου υποτελεις ηγεμονες ησαν πιστοι συμμαχοι του χιττιτη επικυριαρχου τους, και τουτο γιατι ο τελευταιος αυτος τους ειχε βοηθησει να κερδισουν ή να διατηρησουν τον θρονο τους. Ησαν κυριαρχοι στις χωρες τους και μονον φορο και στρατιωτικη βοηθεια[105] εδιναν στον βασιλια των χιττιτων.
Ησαν, επιπλεον, υποχρεωμενοι να παραδιδουν τους πολιτικους φυγαδες στον χιττιτη βασιλια, που δεν ειχε απεναντι τους την ιδια υποχρεωση. Δεν μπορουσαν, τελος, να διατηρουν διπλωματικες σχεσεις με αλλα, ανεξαρτητα, κρατη και να στελνουν ή να δεχονται πρεσβειες.
Οι υποτελεις ηγεμονες ορκιζονταν αιωνια πιστη και υποταγη στον χιττιτη επικυριαρχο τους και τους απογονους του. Σε ανταλλαγμα, ο χιττιτης βασιλιας εγγυοταν την προστασια τους εναντιον καθε εξωτερικης επιθεσης και την διαδοχη στον θρονο των κληρονομων τους.
Η υποταγη εκφραζοταν με ετησια πραξη υποτελειας, δηλαδη την επισκεψη του υποτελη στην Χαττουσας για να βεβαιωσει τον επικυριαρχο του για την πιστη και την υποταγη του. Η επισκεψη αυτη συνοδευοταν και απο την καταβολη του φορου. Αργοτερα, για την ετησια δηλωση υποταγης και την καταβολη του φορου, δεν ηταν αναγκαια η μεταβαση του ιδιου του υποτελους ηγεμονα στην χιττιτικη πρωτευουσα, αλλα αρκουσε η αποστολη ευγενων αγγελιοφορων.
Η συνθηκη υποτελειας συνοδευοταν απο την επικληση της μαρτυριας των Θεων και των δυο συμβαλομενων πλευρων, καθως και απο σχετικη ορκομωσια[106].
Οι χιττιτες ηγεμονες δεν συνηθιζαν, οπως εκαναν αλλοι μοναρχες της περιοχης την εποχη εκεινη, να παιρνουν ομηρους, προκειμενου να εξασφαλισουν την τηρηση των οσων συμφωνηθηκαν. Τους ηταν αρκετοι οι ορκοι του υποτελους τους και η θεϊκη μαρτυρια.
Σαν προσθετο μετρο για την πιστη εφαρμογη της συνθηκης συνηθιζαν τους διπλωματικους γαμους μεταξυ των συγγενων των βασιλιαδων που υπεγραφαν την συνθηκη υποτελειας[107].
Η συνθηκη χαραζοταν σε πλακες απο πολυτιμο μεταλο (χρυσο, αργυρο, σιδερο κλπ) και σφραγιζοταν με τις βασιλικες σφραγιδες. Υστερα φυλαγοταν στα βασιλικα αρχεια. Συνθηκες χαραγμενες σε χρυσο ή αργυρο δεν εχουν ανασκαφει μεχρι τωρα. Βρεθηκαν ομως αντιγραφα τους σε πυλινες πινακιδες.
Σε μια περιπτωση οι πηγες μας πληροφορουν οτι ο ηγεμονας της Χαλαπ εχασε το πρωτοτυπο της συνθηκης του με τον χιττιτη επικυριαρχο του και δυσκολευοταν να προμηθευτει ενα αντιγραφο της απο τα αρχεια του παλατιου της Χαττουσας.

(γ) Η διακυβερνηση σε σχεση με τα ανεξαρτητα κρατη

Οι ηγεμονες των Χιττιτων αντιμετωπιζαν τους αλλους, ανεξαρτητους ηγεμονες της περιοχης σαν ενδυναμει εχθρους τους, με τους οποιους προσπαθουσαν να ερθουν σε συνεννοησεις προς αμοιβαιο οφελος. Αν οι συνεννοησεις αποτυχαιναν, η ενοπλη συγκρουση αποτελουσε τον συνηθεστερο τροπο επιλυσης των διαφορών ή επιβολης της βουλησης του χιττιτη βασιλια[108].
Την εποχη της ανοδου στον θρονο της Χαττουσας του Σουππιλουλιουμα του 1ου (1380-1340 πΧ), στην Εγγυς Ανατολη κυριαρχουσαν τρεις μεγαλες δυναμεις: Η κασσιτικη αυτοκρατορια της Βαβυλωνας, η Αιγυπτος και το βασιλειο των Μιταννιων[109]. Οι δυναμεις αυτες ειχαν δημιουργησει στην περιοχη ενα καθεστως «πολιτικο-στρατιωτικης ισορροπιας» και, καθως αποδεικνυεται απο την αλληλογραφια τους, βρισκονταν σε καλες σχεσεις μεταξυ τους.
Ανταλλασαν συχνα πρεσβειες με πλουσια δωρα, οπως αλογα, πολυτιμες πετρες, ευγενη ξυλεια, χρυσαφι, ελεφαντοδοντο, σιδερο, τεχνουργηματα κλπ. Οι ηγεμονες αποκαλουσαν ο ενας τον αλλο «αδελφο» και ειχαν συνδεθει με διπλωματικους γαμους[110].
Η πολιτικο-στρατιωτικη αυτη ισορροπια ανατραπηκε, προς οφελος των Χιττιτων, οτας ο Σουππιλουλιουμα ο 1ος, μετα απο επανειλημμενες εκστρατειες, καταφερε να νικησει τον βασιλια των Μιταννιων Τουσραττα και να κυριευσει την πρωτευουσα του Βασσουκκανι[111], με αποτελεσμα να αποχωρησει απο την «ιερη συμμαχια» των υπερδυναμεων της περιοχης ο μιταννιος ηγεμονας και την θεση του να παρει, πραγματικα με το σπαθι του, ο χιττιτης βασιλιας.
Οι συνθηκες αυτες μεταξυ των ανεξαρτητων ηγεμονων της Εγγυς Ανατολης ρυθμιζονταν απο απολυτη αμοιβαιοτητα και απαραβιαστη ισοτητα. Ακριβως οτι ισχυε για τον ενα ισχυε και για τον αλλο συμβαλομενο[112].
Οι συνθηκες επεβαλαν την «αδελφικη σχεση» μεταξυ των συμβαλομενων ηγεμονων, που στην πραξη σημαινε (α) μεταξυ τους, την μη προσφυγη στην ενοπλη βια και την επιλυση των διαφορων τους με ειρηνικα μεσα, (β) εναντι τριτων, επιθετικη και αμυντικη συμμαχια, (γ) Για τους διαδοχους τους, την εγγυηση της αναγνωρισης της συνεχειας της δυναστειας των συμβαλομενων και την μη αναγνωριση αλλων διεκδικητων του θρονου[113], και (δ) Για τους πολιτικους φυγαδες, την αμοιβαια εκδοση τους[114].
Εκτος απο τις παραπανω, οι «αδελφοι» συμβαλομενοι μοναρχες δες ειχαν αλλες μεταξυ τους υποχρεωσεις. Μπορουσαν λοιπον να κηρυξουν τον πολεμο εναντιον οποιουδηποτε εκτος συνθηκης εχθρου τους ή να δημιουργησουν διπλωματικες σχεσεις με οποιονδηποτε αλλο εκτος συνθηκης ηγεμονα της περιοχης.
Ολοκληρο το κειμενο της συνθηκης, πανομοιοτυπο, αποτυπωνοταν χωριστα, σε πλακες απο πολυτιμο μεταλλο, απο τον καθε συμβαλομενο και αποστελοταν για επικυρωση στον αντισυμβαλομενο.
Ετσι, για παραδειγμα, η αιγυπτο-χιττιτικη συνθηκη μεταξυ του Ραμση του 2ου και του Χαττουσιλι του 3ου βρεθηκε σε δυο αντιγραφα, το ενα στην αιγυπτιακη ιερογλυφικη γραφη στον ναο του Καρνακ, και το αλλο σε ακκαδικη σφηνοειδη γραφη στο Μπογκαζ-Κιοϊ (Χαττουσας).


Γ. Η χιττιτικη κοινωνια

Στην κορυφη της χιττιτικης κοινωνιας βρισκοταν η «Μεγαλη Οικογενεια», δηλαδη οι συγγενεις του βασιλια, που ειχαν πολλα προνομια. Κατα κανονα ολες οι ανωτατες διοικητικες, στρατιωτικες, δικαστικες και θρησκευτικες θεσεις καταλαμβανονταν απο τους συγγενεις του βασιλια.
Ο αρχηγος των βασιλικων σωματοφυλακων, ο μεγαλος αυλαρχης, ο αρχιταμιας, ο αρχιοικονομος, ο αρχιεποπτης κλπ ησαν ολοι τους συγγενεις του βασιλια. Απο τα κειμενα βγαινει το συμπερασμα οτι ολοι αυτοι οι ανωτατοι λειτουργοι δεν ειχαν μονον αυλικα αλλα και στρατιωτικα καθηκοντα, ησαν δηλαδη παραλληλα και στρατιωτικοι ηγετες. Σε καιρο ειρηνης, διοικουσαν το προσωπικο του παλατιου ενω σε καιρο πολεμου ηγουνταν τμηματων του χιττιτικου στρατου, του οποιου ανωτατος αρχηγος ηταν ο βασιλιας.
Οταν ο χιττιτης μοναρχης, στα χιττιτικα κειμενα, απευθυνεται προς την «συνελευση ολης της κοινωνιας», που στα κειμενα αυτα ονομαζεται «πανκους» εννοει τους αυλικους, τους ευγενεις και τους πολεμιστες. Αυτοι, λοιπον, αποτελουσαν το τμημα εκεινο της χιττιτικης κοινωνιας που ασχολιοταν με τα κοινα.
Και ειναι προφανες οτι ολοκληρος ο υπολοιπος πληθυσμος του βασιλειου δεν περιλαμβανοταν σ’ αυτη την «κοινωνια». Σε ενα κειμενο που διασωθηκε, ο βασιλιας Χαττουσιλι ο 1ος, απευθυνομενος στον υιοθετημενο γιο του Μουρσιλι, παρατηρει: «..Οι γεροντες (συμβουλια των γεροντων) της Χαττι δεν (δικαιουνται να) σου απευθυνουν τον λογο, ουτε ο ανθρωπος.. της Χεμμουα ουτε ο ανθρωπος της Ταμαλκιγια.. ουτε κανενας απο τους ανθρωπους της χωρας (δικαιουται να) σου απευθυνει τον λογο..».
Ειναι χαρακτηριστικο στο παραπανω κειμενο οτι ουτε η τοπικη αυτοδιοικηση, που εκπροσωπουν οι γεροντες (τα συμβουλια των γεροντων), εχει το δικαιωμα να απευθυνεται προς τον χιττιτη μοναρχη. Θα μπορουσε να πιθανολογηθει οτι οι Χιττιτες αποτελουσαν μια κλειστη αριστοκρατια η οποια επιβληθηκε επανω σε ενα γηγενη πληθυσμο, ο οποιος δεν ειχε καταφερει να δημιουργησει κεντρικη εξουσια, αλλα ζουσε σε κοινοτητες, σε χωρια ή και σε πολεις της Καππαδοκιας κατω απο ενα ιδιοτυπο διοικητικο σχημα, τα «συμβουλια των γεροντων».
Μια τετοια πιθανοτητα συμφωνει και με τις γλωσσολογικες ενδειξεις οτι μια χιττιτικη, ινδοευρωπαϊκη γλωσσα επιβληθηκε σε μια προηγουμενη, μη ινδοευρωπαϊκη, χαττιανη γλωσσα.
Το «πανκους», η «συνελευση ολης της κοινωνιας» ειχε και δικαστικη εξουσια, γιατι σε ενα κειμενο που διασωθηκε διαβαζουμε οτι ο Τελιπινου (1525-1500 πΧ) δινει χαρη σε τρεις κατωτερους αξιωματουχους που ειχαν καταδικασθει σε θανατο απο την συνελευση (πανκους) για συμμετοχη στην δολοφονια δυο πρωην χιττιτων βασιλιαδων. Φαινεται πως ο Τελιπινου γνωριζε οτι οι κατωτεροι αυτοι αξιωματουχοι ενεργησαν με εντολες αλλων, υψηλα ισταμενων ευγενων. Επιθυμουσε λοιπον την τιμωρια εκεινων που εδωσαν τις εντολες και οχι των οργανων τους. Και γι’ αυτο τον λογο διαταζει την συνελευση (πανκους) να μην φοβηθει, αλλα να εφαρμοσει τα δικαστικα της καθηκοντα εναντιον οποιουδηποτε, εστω και ανωτατου ευγενους.
Μετα την βασιλεια του Τελιπινου η συνελευση (πανκους) δεν αναφερεται πια στα χιττιτικα κειμενα. Πρεπει να ηταν ενας αρχαιοτερος θεσμος που επαψε να υπαρχει μολις σταθεροποιηθηκαν και επεκταθηκαν οι αρμοδιοτητες του βασιλια, ο οποιος συγκεντρωσε στο προσωπο του και εκεινες τις εξουσιες που ασκουσε παλιοτερα η συνελευση.
Αν και αυξηθηκε η δυναμη του βασιλια, η αριστοκρατια παρεμεινε η δευτερη δυναμη στο χιττιτικο κρατος. Ο ηγεμονας επιζητουσε την ευνοια της και βασιζοταν στην βοηθεια που του προσφεραν τα μελη της. Την αριστοκρατια αποτελουσαν, εκτος απο τα μελη της βασιλικης οικογενειας, οι αυλικοι, οι διοικητες των επαρχιων καθως και οι μεγαλοι γαιοκτημονες. Κατα τον πολεμο ηταν η αριστοκρατια που προμηθευε τα αλογα και τα αρματα μαχης και που πολεμουσε πανω σ’ αυτα.
Οι αγροτες, γεωργοι και κτηνοτροφοι, αποτελουσαν το μεγαλυτερο μερος του πληθυσμου. Υπηρχε, επιπλεον, και μια πολυαριθμη χωριστη κατηγορια των τεχνιτων, που ζουσαν κυριως στις πολεις και που ονομαζονταν «ανθρωποι των εργαλειων». Αυτοι ησαν οι χτιστες, οι αγγειοπλαστες, οι δερματοποιοι, οι ξυλουργοι, οι μεταλλουργοι, οι υφασματοποιοι[115]. Αν και ελευθεροι ανθρωποι, ησαν υποχρεωμενοι να προσφερουν δωρεαν εργασια, εφοσον τους το ζητουσε ο βασιλιας ή οι ευγενεις. Οι τεχνιτες αυτοι ειχαν το δικαιωμα να εχουν κινητη και ακινητη ιδιοκτησια.
Στην ιδια περιπου κατασταση με τους τεχνιτες βρισκονταν και οι ελευθεροι εμποροι, που κυρια τους απασχοληση ηταν το λιανεμποριο. Το χονδρεμποριο γινοταν ειτε απο το κρατος ειτε απο τους ναους και η πλειονοτητα των χονδρεμπορων δεν ησαν παρα υπαλληλοι του κρατους ή των ναων.
Για τους δουλους δεν γνωριζουμε πολλα πραγματα. Απο ορισμενα κειμενα βγαινει το συμπερασμα οτι ο κυριος ειχε απεριοριστα δικαιωματα επανω στον δουλο του, ακομη και το δικαιωμα ζωης ή θανατου. Εχουμε βρει ομως καποιες διαταξεις που προβλεπουν οτι η ζωη και η σωματικη ακεραιοτητα του δουλου πρεπει να ειναι σεβαστες.
Αν ο δουλος πληγωνοταν ή σκοτωνοταν, ο ενοχος επρεπε να καταβαλει στον κυριο του αποζημιωση, που καθοριζοταν στο μισο εκεινης που θα οφειλε, αν ο παθων ηταν ελευθερος πολιτης. Δεν γνωριζουμε, δυστυχως, αν «ενοχος» κατα το χιττιτικο κειμενο ειναι μονον τριτο προσωπο ή και ο ιδιος ο κυριος του δουλου[116].
Αν ο δουλος διεπραττε καποιο αδικημα, οφειλε να καταβαλει στον παθοντα την μιση αποζημιωση εκεινης που θα οφειλε για το ιδιο αδικημα ενας ελευθερος πολιτης. Και τουτο γιατι για το αδικημα ο δουλος, οχι ομως και ο ελευθερος πολιτης, μπορουσε να τιμωρηθει με σωματικες κακωσεις ή και με ακρωτηριασμο.
Φαινεται πως οι δουλοι δεν ειχαν μονον υποχρεωσεις αλλα και ορισμενα δικαιωματα. Μπορουσαν να κατεχουν περιουσια, κινητη ή ακινητη. Ειχαν δικαιωμα να παντρευονται ελευθερες γυναικες, εφ΄οσον ησαν σε θεση να προσφερουν στην οικογενεια της νυφης τα αναλογα γαμηλια δωρα. Θα ηταν, λοιπον, σωστοτερο να τους παρομοιασουμε οχι τοσο με τους «σκλαβους» οσο με τους «φτωχους» του Κωδικα του Χαμουραμπι[117].


Δ. Καθημερινη ζωη και οικονομια

Η ζωη στα υψηλεδα της Καππαδοκιας δεν ηταν ευκολη. Τρομερο κρυο με χιονια τον μακρυ χειμωνα, συντομη ανοιξη, ανελεητα ζεστο καλοκαιρι. Μονον οι κοιλαδες των ποταμων προσφεραν ευνοϊκες συνθηκες διαβιωσης. Σε αυτες τις κοιλαδες ζουσε ο περισσοτερος πληθυσμος του χιττιτικου κρατους, που ασχολιοταν κυριως με την καλλιεργεια της γης και την βοσκη των κοπαδιων.
Κυριοτερη πηγη μας για την καθημερινη ζωη της εποχης εκεινης και τους κανονες που την ρυθμιζαν ειναι ο «Κωδικας Νομων»[118], αλλα και αρκετα αλλα κειμενα που περιγραφουν μεγαλες αγροτικες ιδιοκτησιες[119].
Βαση της διατροφης των Χιττιτων ησαν το σιταρι και το κριθαρι. Απο το μικροκοκκο σιταρι και το κριθαρι εκαναν αλευρι αλλα και ενα ειδος μπυρας. Το καλαμποκι ηταν επισης ενα σημαντικο ειδος διατροφης. Το αμπελι καλλιεργιοταν σε μεγαλη εκταση. Αν και η ελια δεν ευδοκιμουσε ιδιαιτερα στα υψηπεδα, υπηρχαν μηλιες, ροδιες, αχλαδιες, σικες, βερυκοκκιες και μουσμουλιες. Τα κειμενα αναφερουν ακομη φασολια και μπιζελια.
Εξημερωμενα ζωα ησαν τα βοδια, τα αλογα, τα γαϊδουρια, τα μουλαρια, τα γουρουνια και οι σκυλοι. Υπηρχαν επισης μεγαλα κοπαδια απο προβατα και κατσικια.
Τα μεσα πληρωμης των Χιττιτων ησαν οι ραβδοι ή οι δακτυλιοι απο ασημι ή, για μικρες αξιες, απο μολυβι[120]. Αργοτερα τα μεταλλα για την πληρωμη υπολογιζονταν με το βαρος[121]. Μοναδες βαρους ησαν το Σεκελ και η Μινα[122], με σχεση μεταξυ τους ενα προς σαραντα[123]. Αν το βαρος του χιττιτικου Σεκελ ηταν ομοιο με εκεινο του βαβυλωνιακου, τοτε θα ζυγιζε 8,4 γραμμαρια.
Φαινεται ομως πως ηταν διαφορετικο γιατι, σε μια συνθηκη στην οποια υπολογιζεται ο φορος υποτελειας που επρεπε να καταβληθει, αναφερονται τα «..βαρη των χιττιτων εμπορων..». Ο «Κωδικας Νομων» περιειχε αρκετους πινακες τιμων[124]. Παρα τις διαφορες τους, η υιοθετηση απο τους Χιττιτες των μεσοποταμιακων μετρων και σταθμων ειναι αναμφισβητητη.
Ενα βασικο προϊον που παραγοταν στην περιοχη ηταν ο χαλκος. Αποτελουσε το κυριοτερο προϊον που προμηθευοντουσαν απο την περιοχη οι ασσυριοι εμποροιο, που για αυτο τον λογο ειχαν εγκατασταθει στην Καππαδοκια στις αρχες της 2ης πΧ χιλιετιας. Ανταλλασσαν τον χαλκο της περιοχης με κασσιτερο και με μεσοποταμιακα υφασματα.
Εκτος απο τον χαλκο που εξορυσσοταν στην Μικρα Ασια, μεγαλες ποσοτητες χαλκου φαινεται πως στελνονταν, σαν φορος υποτελειας στον χιττιτη μοναρχη, απο την Αλασια (Κυπρο), που ειχε την εποχη εκεινη τα πλουσιωτερα ορυχεια χαλκου της περιοχης.
Η αφθονη ομως προσφορα χαλκου ειχε μειωσει την ανταλλακτικη του αξια εναντι του αργυρου σε 240 μερη χαλκου προς ενα μερος αργυρου.
Στα χιττιτικα κειμενα της εποχης καθως και σε εκεινα των ασσυριων εμπορων της Καππαδοκιας αναφερονται τα ονοματα των περιοχων και των πολεων που εξορυσσονταν αργυρος και μολυβι, αλλα παρα τις σχετικες αρχαιολογικες ερευνες, οι τοποθεσιες αυτες δεν εχουν ακομη εντοπισθει[125].
Τα μεταλλα που συνηθιζαν να χρησιμοποιουν την εποχη εκεινη για την κατασκευη οπλων και εργαλειων ησαν ο χαλκος και ο ορειχαλκος (μπρουτζος, κραμα χαλκου και κασσιτερου). Ελαχιστα σιδερενια αντικειμενα απο τις περιοδους του Παλιου και του Μεσου Βασιλειου (Αυτοκρατοριας) εχουν ανευρεθει. Τα αντικειμενα απο σιδερο που αναφερονται στα χιττιτικα κειμενα ειναι συνηθως τεχνουργηματα ιδιαιτερης αξιας, προορισμενα για τους βασιλιαδες ή τους ναους.
Αν και η «επιγραφη του Ανιττας» που χρονολογειται απο τον 18-17ο αιωνα πΧ αναφερει οτι ο μοναρχης αυτος ελαβε, σαν φορο υποτελειας απο την πολη Πουρουσχαττα, ενα σιδερενιο σκηπτρο και ενα σιδερενιο θρονο, υπαρχουν ευλογες αμφιβολιες αν ηταν τεχνικα δυνατη, σε μια τοσο αρχαια περιοδο, η κατασκευη τοσο μεγαλων σιδερενιων αντικειμενων[126].
Βρεθηκε μια επιστολη του Χαττουσιλι του 3ου (1275-1250 πΧ) προς καποιο συγχρονο του ηγεμονα, ο οποιος δεν κατονομαζεται στις πηγες μας (πιθανοτατα να προκειται για τον ασσυριο μοναρχη), απο την οποια προκυπτει η τεχνικη εμπειρια και οι δυνατοτητες των μικρασιατων σιδηρουργων : «..Οσο για το καλο σιδερο που μου γραφεις, καλο σιδερο δεν βρισκεται στο σφραγιδοφυλακειο μου στην Κιζουατνα. Δεν ειναι καταλληλη εποχη για παραγωγη σιδηρου που (σου) εγραφα. Θα παραγουν καλο σιδερο, αλλα μεχρι τωρα δεν εχουν τελειωσει. Οταν θα τελειωσουν, θα σου στειλω. Σημερα, τωρα σου στελνω μια σιδερενια λαμα εγχειριδιου..»[127].
Στο κειμενο αυτο η παρατηρηση «..δεν ειναι καταλληλη εποχη για παραγωγη σιδερου..» πιθανολογει οτι η τηξη του μεταλλου γινοταν σε καποια συγκεκριμενη περιοδο, ισως τον χειμωνα που δεν υπηρχε δουλεια στους αγρους. Ετσι, αργα το καλοκαιρι ή το φθινοπωρο τα αποθεματα του χυτου σιδερου ησαν, πιθανον, εξαντλημενα και αυτος ηταν ο λογος που δεν υπηρχε σιδερο στο σφραγιδοφυλακειο του χιττιτη μοναρχη.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΤΕΤΑΡΤΟ

Νομοθεσια και θεσμοι


01/04 - Spyros AbatzopoulosΑ. Ο «Κωδικας Νομων»

Κατα τις ανασκαφες στο Μπογκαζ-Κιοϊ βρεθηκαν, σε πολυ καλη κατασταση, δυο πυλινες πινακιδες με νομοθετικο περιεχομενο. Καθε μια πινακιδα περιειχε εκατο νομοθετικες διαταξεις. Οπου το κειμενο των πινακιδων ηταν καταστραμμενο συμπληρωθηκε απο τους μελετητες με την βοηθεια αλλων, παρομοιων κειμενων.
Οι διακοσιες αυτες διαταξεις που απαρτιζουν τον «Κωδικα Νομων» των Χιττιτων εχουν αριθμηθει απο τους ερευνητες, ωστε να διευκολυνεται η μελετη τους, και ειναι ταξινομημενες κατα θεματα :

Πινακιδα πρωτη (αν ενας ανθρωπος..)
01-06 Ανθρωποκτονια
07-18 Επιθεση και ξυλοδαρμος
19-24 Δικαιωματα επανω στους δουλους και στους δουλους που διεφυγαν
25 Υγιεινη
26-36 Γαμηλια διαδικασια (εξαιρετικες περιπτωσεις)
37-38 Δικαιολογημενη ανθρωποκτονια
39-41 Καθηκοντα τιμαριουχου σχετικα με την κατοχη γης
42 Μισθωση για εκστρατεια (ευθυνη και πληρωμη)
43 Δυστυχημα κατα την διαβαση ποταμου
44α Ανθρωποκτονια (σπρωξιμο μεσα στην φωτια)
44β Αμαρτημα απο μαγεια
45 Ευρεση ιδιοκτησιας
46-56 Οροι και προϋποθεσεις για την κατοχη γης
57-92 Κλοπη ζωων και αλλα σχετικα αδικηματα
93-97 Κλοπη
98-100 Εμπρησμος
Πινακιδα δευτερη (αν ενα αμπελι..)
101-118 Ρυθμισεις σχετικες με αμπελια και δενδροκηπους
119-145 Κλοπη και καταστροφη διαφορων ειδων ιδιοκτησιας
146-149 Παρατυπιες σχετικες με πωλησεις και αγορες
150-161 Αντιμισθια για παροχη διαφορων υπηρεσιων
162 Ρυθμισεις σχετικες με τα καναλια αρδευσης
163 Ρυθμισεις σχετικες με τα ζωα
164-169 Θρησκευτικοι κανονες σχετικοι με την γεωργια
170 Μαγεια
171 Αποκληρωση απο μητερα
172 Αποζημιωση για βοηθεια κατα την διαρκεια λιμου
173 Αρνηση συμμορφωσης σε επιβληθεισα ποινη
174 Ανθρωποκτονια
175 Γαμηλια διαδικασια (εξαιρετικες περιπτωσεις)
176α Αδικηματα σχετικα με ταυρους (;)
176β-186 Πινακας τιμων
187-200α Ρυθμισεις σχετικες με την σχεση των δυο φυλλων
200β Αντιμισθια για την διδασκαλια μαθητευομενων

Η χιττιτικη νομοθεσια[128] δεν εξαντλειται, φυσικα, με τον παραπανω Κωδικα Νομων. Κατα τις ανασκαφες βρεθηκαν πολλες αλλες πινακιδες με κατασπαρμενες διαταξεις νομοθετικου περιεχομενου, και σε αρκετες περιπτωσεις εχουμε ειτε παρομοιες ειτε διαφορετικες ρυθμισεις του ιδιου θεματος. Μονον ομως ο «Κωδικας Νομων» ειναι οργανωμενος σε ενιαιο συνολο.
Στα αρχεια του Μπογκαζ-Κιοϊ βρεθηκαν και αλλες συλλογες νομων, οι οποιες αναφερουν οτι «..εαν παλιοτερα, για καποιο αδικημα, ισχυε μια βαρεια ποινη, τωρα ο βασιλιας εκρινε σκοπιμο να την τροποποιησει..» κανοντας την ελαφροτερη. Απο αυτο συμπεραινουμε οτι η χιττιτικη νομοθεσια ηταν ενας ζωντανος οργανισμος που διαμορφωνοταν ή εξελισσοταν αναλογα με τις διαχρονικες[129] ή τις διατοπικες κοινωνικες αναγκες.
Η χιττιτικη νομοθεσια επιμενει ιδιαιτερα στην ρυθμιση ορισμενων θεματων τα οποια ειχαν σημαντικη κοινωνικη σπουδαιοτητα. Για την ρυθμιση της κλοπης αφιερωνει εξηνταοκτω διαταξεις (57-97 και 119-145), για την κατοχη γης δεκατεσσερις (39-41 και 46-56), για τις σχεσεις μεταξυ των δυο φυλλων δεκατεσσερις (187-200α), για παρατυπιες στον γαμο δωδεκα (26-36 και 175), για την επιθεση και τον ξυλοδαρμο δωδεκα (7-18) κλπ.
Η μελετη του συνολου των χιττιτικων νομοθετικων κειμενων που εχουν μεχρι τωρα ανασκαφει και μελετηθει δινει την εντυπωση οτι ο χιττιτης νομοθετης δεν θεωρουσε αναγκαιο να νομοθετησει οταν το αντικειμενο ρυθμιζοταν ηδη εθιμικα, πραγμα που φαινεται οτι συνεβαινε με την κληρονομια, την υιοθεσια ή τις συνηθισμενες γαμηλιες διαδικασιες.
Κατα κανονα οι χιττιτικοι νομοι εχουν την πρωτη φραση υποθετικη και ακολουθει η σχετικη (με την υποθεση) ρυθμιση[130]. Μερικοι απο τους νομους αυτους πιθανοτατα προερχονται απο δικαστικες αποφασεις.
Ειναι ευλογο να υποθεσουμε πως ορισμενοι νομοι αποτελουσαν γενικευση καποιας δικαστικης αποφασης. Σ’ αυτο το σημειο κρινεται σκοπιμο να ιδουμε πως ηταν οργανωμενη η χιττιτικη δικαστικη εξουσια.


Β. Τα Δικαστηρια, οι ποινες

Οι πληροφοριες μας για το δικαστικο συστημα των Χιττιτων δεν ειναι αρκετες. Γνωριζουμε οτι, σε πρωτο βαθμο, οι διαφορες εκδικαζονταν απο την τοπικη αυτοδιοικηση, δηλαδη απο τα «Συμβουλια των Γεροντων», γιατι ο Κωδικας Νομων, σε μια τουλαχιστον περιπτωση, τα θεωρει αρμοδια να αποφασιζουν για διαφορες που αφορουν σε χαμενα ζωα.
Παραλληλα, ο εκπροσωπος του βασιλια στην περιοχη, οπως για παραδειγμα ο φρουραρχος της πολης, ειχε και δικαστικα καθηκοντα και επαιρνε απο το παλατι σαφεις οδηγιες για τον τροπο εκπληρωσης τους.
Σε μια σχετικη παλατιανη οδηγια που ανασκαφτηκε και που απευθυνεται προς καποιο φρουραρχο διαβαζουμε: «..Σε οποια πολη επιστρεψεις, συγκεντρωσε τους κατοικους της πολης. Οποιος εχει καποια διαφορα, αποφασισε για αυτην και ικανοποιησε τον. Αν ο δουλος ή ο υπηρετης ή μια στερημενη γυναικα εχει καποια αιτηση, αποφασισε για αυτην και ικανοποιησε την. Μην κανεις την καλυτερη υποθεση χειροτερη και την χειροτερη καλυτερη. Κανε ο,τι ειναι δικαιο..».
Κατα την εκπληρωση των δικαστικων του καθηκοντων ο φρουραρχος συνεργαζοταν με τον αρχηγο της κοινοτητας και με το συμβουλιο των γεροντων. Μια αλλη οδηγια που ανασκαφτηκε αναφερει : «..Τωρα ο φρουραρχος, ο αρχηγος της κοινοτητας και οι γεροντες θα απονεμουν σωστα την δικαιοσυνη και ο πληθυσμος θα υποβαλει (σε αυτους) τις αιτησεις του..».
Ανωτατος δικαστης στο κρατος των Χιττιτων ηταν, βεβαια, ο βασιλιας. Αναφερεται σε σχετικο κειμενο που ανασκαφτηκε : «..Αν καποιος υποβαλει μια υποθεση που ειναι ηδη σφραγισμενη σε πινακιδα (εχει, δηλαδη, εκδικασθει), τοτε ο φρουραρχος θα αποφασισει δικαια και θα τον ικανοποιει. Αν η υποθεση ειναι πολυ περιπλοκη (ο φρουραρχος) θα την αναφερει στον βασιλια..».
Απο το κειμενο αυτο συναγουμε οτι σε πρωτο βαθμο δικαζαν οι αρχηγοι της κοινοτητας ή τα συμβουλια των γεροντων. Ο ενδιαφερομενος μπορουσε να προσβαλει την αποφαση τους (να ασκησει εφεση) στον φρουραρχο. Αν ομως η υποθεση ηταν περιπλοκη την ανεφεραν στον βασιλια, για να αποφασισει.
Γνωριζουμε πως ηταν αναγκαια η βασιλικη αποφαση για τις περιπτωσεις που επιβαλοταν η θανατικη ποινη, καθως και για τις υποθεσεις μαγειας. Οι κλοπες αντικειμενων μεγαλης αξιας φαινεται πως επισης δικαζονταν απο τον βασιλια.
Οι διαταξεις του χιττιτικου νομου ησαν αυστηροτατες για εκεινους που δεν εφαρμοζαν τις δικαστικες αποφασεις. Η σχετικη διαταξη (173) του Κωδικα Νομων προβλεπει : «..Αν καποιος αντιστεκεται στην αποφαση του βασιλια, θα καταστρεφεται ολος του ο οικος[131]. Αν καποιος αντιστεκεται στην αποφαση καποιου αξιωματουχου, θα αποκεφαλιζεται..».
Για να εκδοθει μια αποφαση χρειαζοταν μια καθορισμενη διαδικασια εξακριβωσης των πραγματικων περιστατικων. Τα λεπτομερη πρακτικα των χιττιτικων δικαστηριων αναφερονται ακριβως στην οσο το δυνατον πληρεστερη περιγραφη των οσων διεπραξε ο κατηγορουμενος. Τα πρακτικα αυτα θεωρουνται μοναδικα για τα δικαστικα ηθη των λαων της Εγγυς Ανατολης της εποχης εκεινης, και μοιαζουν πολυ με τα συγχρονα πρακτικα των δικαστηριων.
Η διαδικασια αρχιζε με την περιγραφη του αντικειμενου της δικης και συνεχιζοταν με ενορκες καταθεσεις των μαρτυρων. Ακολουθουσαν ερωτησεις του δικαστηριου προς τον κατηγορουμενο και μετα καταθεσεις αλλων μαρτυρων. Η διαδικασια αυτη δημιουργει την εντυπωση μιας δικαστικης εξουσιας που προσπαθει, με εξονυχιστικη ερευνα, να αποκαλυψει τα πραγματικα περιστατικα πριν επιβαλει την οποιαδηποτε ποινη[132].
Αναφορικα με τις ποινες η χιττιτικη νομοθεσια φαινεται πως ηταν, για την εποχη της, ιδιαιτερα προοδευτικη. Οι περισσοτερες ποινες προβλεπαν αποζημιωση ή αποκατασταση των πραγματων στην προηγουμενη τους κατασταση και ελαχιστες ανταποδοση. Η ποινη του θανατου επιβαλοταν μονον στις περιπτωσεις αντιστασης κατα της αρχης, βιασμου και κτηνοβασιας. Αν ο ενοχος ηταν δουλος θανατωνοταν και στις περιπτωσεις μαγειας ή ανυπακοης προς τον κυριο του. Ακρωτηριασμος[133] επιβαλοταν μονον στους δουλους.
Για τα περισσοτερα αδικηματα, οπως την ανθρωποκτονια, την κλοπη, την επιθεση, την καταστροφη ξενης ιδιοκτησιας, την μαυρη μαγεια κλπ προβλεποταν, για τον ελευθερο πολιτη, ποινη ειτε αποζημιωσης ειτε αποκαταστασης των πραγματων στην προηγουμενη οτους κατασταση[134].
Παραδειγμα αποκαταστασης εχουμε στην περιπτωση καταστροφης ενος σπιτιου ή αντικαταστασης ενος αντικειμενου που καταστραφηκε. Συνηθεστερη, παντως, ηταν η ποινη της αποζημιωσης του παθοντος σε αξιες[135].
Αναφορικα με την ανθρωποκτονια, η χιττιτικη νομοθεσια διεκρινε ανθρωποκτονια με ή χωρις προθεση καθως και ανθρωποκτονια ελευθερου ή δουλου. Σαν ποινη προβλεπε την αποζημιωση, που ηταν διπλασια για τον φονο ελευθερου πολιτη απο εκεινη για τον φονο δουλου. Κατα την γνωμη μου, η αποζημιωση για ανθρωποκτονια απο προθεση ηταν διπλασια της αποζημιωσης χωρις προθεση, καθως φαινεται να προκυπτει απο το ακολουθο κειμενο:
«..Αν καποιος σκοτωσει (ελευθερο) ανδρα ή (ελευθερη) γυναικα σε φιλονικια, δινει σαν αποζημιωση τεσσερα προσωπα, ανδρες ή γυναικες (αναλογα με το αν το θυμα ηταν ανδρας ή γυναικα) και ο δικαιουχος (δηλαδη ο κληρονομος του θυματος) τον αφινει ελευθερο. Αν καποιος χτυπησει ενα (ελευθερο) ανδρα ή (ελευθερη) γυναικα και πεθανουν, και φταιει μονον το χερι του[136], δινει σαν αποζημιωση δυο προσωπα και ο δικαιουχος τον αφινει ελευθερο..».
Αυτη η πρακτικη του να δινονται για αποζημιωση του νεκρου προσωπα, πιθανολογει οτι τα προσωπα αυτα – αν κρινουμε απο τις εκφρασεις που χρησιμοποιουνται για αυτα στα σχετικα χιττιτικα κειμενα- ησαν μαλλον δουλοι. Και ειτε περνουσαν στην υπηρεσια του κληρονομου του θυματος ειτε, ισως, θυσιαζονταν στον ταφο του πεθαμενου. Σε καθε περιπτωση, ο δραστης εστερειτο των υπηρεσιων τους, κατι ιδιαιτερα ζημιογονο σε κοινωνιες που βασιζονταν στην «χειρωνακτικη» εργασια, οπως η χιττιτικη.
Το οτι η χιττιτικη νομοθεσια δεν ρυθμιζει την «εκδικηση του αιματος», δηλαδη την θανατωση του δολοφονου απο τους συγγενεις του παθοντος, δεν σημαινει οτι κατι τετοιο δεν ισχυε στην χιττιτικη κοινωνια.
Το αντιθετο μαλλον θα πρεπει να συμπερανουμε.
Η «εκδικηση οτου αιματος» νομιζοταν κατι τοσο φυσιολογικο, αυτονοητο και καθιερωμενο εθιμικα που δεν χρειαζοταν καν νομοθετικη ρυθμιση. Σε σχετικο κειμενο της εποχης του Τελιπινου (1520-1500 πΧ) αναφερεται σχετικα :
«.. Ο κανονας του αιματος ειναι ο ακολουθος : Οποιος διαπραττει πραξη αιματος (θα κανει) ο,τι λεει ο Κυριος του Αιματος[137] : Αν λεει να πεθανει, θα πεθανει. Αλλα αν λεει να δωσει αποζημιωση, θα δινει αποζημιωση. Ο βασιλιας δεν ειναι αρμοδιος για αυτο το ζητημα..»
Σχετικα με την αποζημιωση για την δολοφονια, ο ενοχος ηταν υποχρεωμενος, εκτος απο τα προσωπα που εδινε, να καταβαλει σαν αποζημιωση και χρηματα καθως και αλλα περιουσιακα στοιχεια[138].
Αν ο δολοφονος διεφευγε την «εκδικηση του αιματος» το πλησιεστερο χωριο, εκεινο δηλαδη που ηταν πιο κοντα στο μερος που εμενε ο δολοφονος, ηταν υποχρεωμενο να αποζημιωσει την οικογενεια του θυματος, διαφορετικα το χωριο το πλησιεστερο στο σημειο που εγινε το φονικο.
Την ιδια αυτη ρυθμιση βρισκουμε και σε αλλα νομοθετικα κειμενα της περιοχης την εποχη εκεινη, οπως στον Κωδικα του Χαμμουραμπι ή στην Παλαια Διαθηκη[139]. Φαινεται ακομη πως και μετα την επικρατηση του μουσουλμανικου δικαιου στην περιοχη, η ιδια αυτη ρυθμιση εξακολουθουσε να ισχυει εθιμικα μεχρι προσφατα[140].
Η χιττιτικη νομοθεσια περιοριζε την εφαρμογη της παραπανω ρυθμισης, εφοσον προϋποθετε οτι το χωριο πρεπει να βρισκεται σε ακτινα μικροτερη των πεντε περιπου χιλιομετρων απο τον τοπο του εγκληματος. Αν σε μια τετοια αποσταση δεν υπηρχε χωριο, δεν υπηρχε και υποχρεωση αποζημιωσης[141].


Γ. Οικογενεια και γαμος

Η χιττιτικη οικογενεια ειχε πατριαρχικο χαρακτηρα. Η εξουσια του πατερα ηταν απολυτη πανω στα παιδια του, αγορια ή κοριτσια. Τουτο συναγουμε απο σχετικη διαταξη του Κωδικα Νομων, την 44η, που προβλεπει οτι «..ο ενοχος θα προσφερει ενα γιο του, σε αντικατασταση του παιδιου που σκοτωσε..». Την ιδια εξουσια ειχε ο συζυγος απεναντι και στην συζυγο του.
Στον γαμο της κορης του ο πατερας «παρεδιδε» την κορη του στον γαμπρο, που την «επαιρνε» για γυναικα του, και απο τοτε την «κατειχε». Ειναι χαρακτηριστικη η παραπανω χιττιτικη φρασεολογια. Αν η συζυγος συλληφθει να μοιχευεται, ο συζυγος της ειχε το δικαιωμα να «αποφασισει για την τυχη της».
Παρ’ ολα ταυτα, μελετωντας ορισμενες διαταξεις του Κωδικα Νομων[142] βρισκουμε πως η γυναικα, συμφωνα με την χιττιτικη νομοθεσια, ειχε εκεινη την εποχη περισσοτερα δικαιωματα απο ο,τι σε αλλες χωρες της περιοχης.
Στον γαμο το πρωτο σταδιο ηταν ο αρραβωνας, που συνοδευοταν απο δωρα του αρραβωνιαστικου. Ο αρραβωνας δεν ηταν δεσμευτικος και η κορη μπορουσε να παντρευτει καποιον αλλο, με ή χωρις την εγκριση των γονεων της, υπο την προϋποθεση οτι θα επιστρεφονταν στον αρραβωνιαστικο τα δωρα που ειχε προσφερει.
Κατα τον γαμο δινοταν απο τον γαμπρο προς την οικογενεια της νυφης ενα συμβολικο δωρο. Δεν πρεπει να θεωρησουμε το δωρο αυτο σαν αντιτιμο, δηλαδη σαν μια μορφη «αγορας» της νυφης με το δωρο που ο γαμπρος προσεφερε στην οικογενεια της, πολυ περισσοτερο εφοσον η κορη προικιζοταν απο τον πατερα της.
Εφ’ οσον, μετα την γαμηλια τελετη, οι νεονυμφοι δεν ολοκληρωναν[143] την σχεση τους, ο γαμος ακυρωνοταν. Αν υπευθυνος ηταν ο γαμπρος, το γαμηλιο δωρο του παρεμενε στην οικογενεια της νυφης. Αν υπευθυνη ηταν η νυφη ή η οικογενεια της, αποζημιωναν τον γαμπρο με ποσο δυο ή τρεις φορες μεγαλυτερο απο το γαμηλιο δωρο του.
Συνηθως οι νεονυμφοι δημιουργουσαν το δικο τους σπιτικο. Υπηρχε ομως και ο θεσμος της παραμονης της νυφης, μετα τον γαμο της, στο πατρικο της σπιτι[144]. Ομως και στην περιπτωση αυτη ο γαμος εθεωρειτο τελειωμενος και, για παραδειγμα, σε πιθανη μοιχεια της συζυγου ο συζυγος της θα «αποφασιζε για την τυχη της».
Αν η συζυγος πεθαινε, η προικα δινοταν στον συζυγο της αν ζουσε στο σπιτι του, ή στα παιδια τους αν ζουσε στο σπιτι του πατερα της.
Η χιττιτικη νομοθεσια απαγορευε τον γαμο μεταξυ στενων συγγενων[145]. Απαγορευοταν σε ενα ανδρα να παντρευτει –αλλα και να συνευρεθει- με την μητερα του, την αδελφη του ή την κορη του ιδιου ή της συζυγου του καθως και με την συζυγο του πατερα του ή του αδελφου του, εφοσον τουτοι ησαν ζωντανοι.
Αντιθετα, αν ενας αντρας πεθαινε, η χηρα του θα παντρευοταν τον αδελφο του και αν και αυτος πεθαινε, τον πατερα τους. Αν και αυτος πεθαινε, τον ανηψιο του. Ο χιττιτικος νομος προσθετει «..και αυτο δεν ειναι αξιοποινο..»[146].
Αν πεθαινε ο πατερας, ο γιος εδικαιουτο να συνευρεθει με την χηρα του, εφ΄οσον δεν ηταν η φυσικη του μητερα, και τουτο γιατι, συμφωνα με τα εθιμα της εποχης εκεινης, ο γιος κληρονομουσε τον πατερα του σε ολα.
Οι γαμοι μεταξυ δουλων αναγνωριζονταν απο οτο χιττιτικο δικαιο, αν και οι σχετικες διαταξεις δεν ειναι αρκετα σαφεις. Φαινεται οτι ο δουλος ειχε το δικαιωμα να πανδρευθει μια ελευθερη γυναικα, εφοσον ηταν σε θεση να της προσφερει τα αναγκαια γαμηλια δωρα.


Δ. Ακινητη ιδιοκτησια

Η ερευνα δεν εχει ξεκαθαρισει με ακριβεια τα δικαιωματα και τις υποχρεωσεις του ιδιοκτητη γης κατα το χιττιτικο δικαιο. Ο Κωδικας Νομων περιλαβαινει δεκατεσσερις διαταξεις σχετικες με το θεμα (39-41 και 46-56), γεγονος απο το οποιο συμπεραινουμε οτι υπηρχαν πολλες διαφορες ή συγκρουσεις, που αιτια τους ειχαν την ακινητη ιδιοκτησια. Διαφορες, που η χιττιτικη νομοθεσια θεωρουσε αναγκαιο να ρυθμισει.
Διακρινουμε δυο κατηγοριες ακινητης ιδιοκτησιας, εκεινη του τιμαριουχου (τιμαριωτικη ιδιοκτησια) και εκεινη του τεχνιτη. Η πρωτη φαινεται πως ηταν προσωποπαγης, δηλαδη δεν μεταβιβαζοταν ελευθερα αλλα μονον μετα απο υιοθεσια (εκεινου προς τον οποιο μεταβιβαζοταν απο τον μεταβιβαζοντα), ενω η δευτερη ηταν ελευθερα μεταβιβαστη, μπορουσε δηλαδη ελευθερα να πωληθει, να δωρηθει, να ανταλλαγει κλπ.
Φαινεται πως η τιμαριωτικη ιδιοκτησια προερχοταν απο τον βασιλια ενω εκεινη του τεχνιτη απο τις τοπικες αρχες. Τουτο συναγουμε γιατι σε περιπτωση εξαφανισης του τιμαριουχου η ακινητη περιουσια του επεστρεφε στο παλατι, ενω εαν εξαφανιζοταν ο τεχνιτης η ακινητη περιουσια του επεστρεφε στις τοπικες αρχες.
Μια βασικη διαφορα μεταξυ των δυο αυτων κατηγοριων ακινητης ιδιοκτησιας ηταν οτι ενω ο τεχνιτης ηταν υποχρεωμενος να προσφερει μονο ενα μερος της εργασιας του χωρις αντιμισθια, ο τιμαριουχος ηταν υποχρεωμενος να προσφερει στο παλατι και ορισμενες αλλες υπηρεσιες που, κατα κανονα, μετατρεπονταν σε φορο, ο οποιος πληρωνοταν ειτε κατ’ ειδος (τμημα της παραγωγης) ειτε κατ’ αξια.
Με τον καιρο οι διαφορες μεταξυ των δυο αυτων κατηγοριων ακινητης ιδιοκτησιας ατονισαν[147]. Πολλες φορες ο χιττιτης βασιλιας παραχωρουσε σε αιχμαλωτους πολεμου «γη τεχνιτη», οποτε ο αιχμαλωτος αποκτουσε και την ιδιοτητα του τεχνιτη.
Στο κρατος των Χιττιτων οι μεγαλοι φεουδαρχες ησαν πρωτα ο βασιλιας, επειτα οι ναοι και τελος η αριστοκρατια. Ολοι εκχωρουσαν την γη τους εναντι ανταλλαγματος σε ειδος ή σε αξια.


ΚΕΦΑΛΑΙΟ ΠΕΜΠΤΟ

Ο Πολεμος


Α. Ο στρατος

01/04 - Spyros Abatzopoulos Η κατ’ εξοχην μεθοδος επιβολης της βουλησης του χιττιτη μοναρχη αλλα και προστασιας των συμφεροντων του εναντι των αλλων ηγεμονων της περιοχης ηταν ο πολεμος, επιθετικος ή αμυντικος. Η δημιουργια και η διατηρηση αξιομαχου στρατου αποτελουσε, συνεπως, κυρια φροντιδα του χιττιτη βασιλια, ενω ηταν πρωταρχικη του υποχρεωση να ηγειται του στρατου του κατα τις διαφορες εκστρατειες.
Ο στρατος ηταν αναγκαιος και για την προληψη ή την καταστολη ταραχων τοσο στο εσωτερικο του χιττιτικου κρατους οσο και στις φορου υποτελεις ηγεμονιες.
Απο τα διασωθεντα κειμενα αποδεικνυεται οτι οι πολεμικες επιχειρησεις του χιττιτικου στρατου δεν παρουσιαζαν την απανθρωπη και αιμοδιψη εικονα, στην οποια μας εχουν συνηθισει αλλοι στρατοι της εποχης εκεινης και ιδιαιτερα ο ασσυριακος στρατος.
Η κυρια δυναμη του χιττιτικου στρατου βασιζοταν στην εξελιξη και στην χρηση του ελαφρου, διτροχου, ιππηλατου αρματος μαχης, με τους ακτινωτους τροχους, που αρχισε να χρησιμοποιειται στην περιοχη στις αρχες του 15ου πΧ αιωνα, σχεδον ταυτοχρονα στο βασιλειο των Μιταννιων, στην Αιγυπτο της 18ης δυναστειας και στην Βαβυλωνα της κασσιτικης δυναστειας.
Η εμφανιση αυτου του αρματος στα πεδια των μαχων αποτελεσε πραγματικη επανασταση στην τεχνικη του πολεμου, εξαιτιας της ταχυτητας του στους ελιγμους αλλα και της δυναμης κρουσης του[148].
Μια εμπεριστατωμενη μελετη για την εκπαιδευση και τον εγκλιματισμο των αλογων, γραμμενη απο τον μιταννιο Κικκουλι, με σανσκριτικους τεχνικους ορους, βρεθηκε στα αρχεια της Χαττουσας (Μπογκαζ-Κιοϊ). Γνωριζουμε απο αλλες πηγες οτι η αρχουσα ταξη των Μιταννιων λατρευε ινδοευρωπαϊκες θεοτητες, οπως τον Ιντρα ή τον Βαρουνα, και οτι τα ονοματα των μελων της ησαν επισης ινδοευρωπαϊκα.
Φαινεται λοιπον οτι καποιες φυλες που μιλουσαν ινδοευρωπαϊκες διαλεκτους μετακινηθηκαν προς την περιοχη της Εγγυς Ανατολης, φερνοντας μαζι τους τις γνωσεις τους για την εξημερωση και την εκπαιδευση των αλογων, και οτι αυτες ησαν οι φυλες που διδαξαν τους λαους της δυτικης Ασιας τους τροπους χρησιμοποιησης του αλογου.
Στα αιγυπτιακα αναγλυφα τα σχετικα με την μαχη της Καντες φαινονται καθαροτατα τα χιττιτικα αρματα, που ελαχιστα διεφεραν απο τα αντιστοιχα τους αιγυπτιακα. Και τα μεν και τα δε ησαν διτροχα, με εξη ακτινες στους τροχους τους.
Υπηρχε ομως μια βασικη διαφορα στην χρησιμοποιηση τους: ενω τα αιγυπτιακα εφεραν ηνιοχο και εναν αναβατη-πολεμιστη, τα χιττιτικα ειχαν εναν ηνιοχο και δυο αναβατες-πολεμιστες, που ο ενας ειχε αμυντικο ενω ο αλλος επιθετικο ρολο, εφοσον, οσο βρισκονταν επανω στο αρμα, ο ενας χρησιμοποιουσε μονον την ασπιδα ενω ο αλλος το ακοντιο καθως και το τοξο.
Το μεγαλυτερο πληρωμα του χιττιτικου αρματος μαχης –τρια αντι δυο ατομα και δυο αντι ενος μαχητες- αποτελουσε ενα σημαντικοτατο πλεονεκτημα των Χιττιτων εναντι των Αιγυπτιων. Με την καταφανη στρατιωτικη υπεροχη που επιτυγχαναν, μεταφεροντας διπλασιους μαχητες απο οσους οι αντιπαλοι τους, οι Χιττιτες ησαν πολυ καλυτερα προετοιμασμενοι εναντι των Αιγυπτιων για την απο του συσταδην συγκρουση που ακολουθουσε την αρχικη επιθεση.
Το πεζικο των Χιττιτων ηταν ασφαλως πιο πολυαριθμο απο τα αρματα μαχης, αλλα στην ανοικτη συγκρουση που επιδιωκαν οι Χιττιτες, γνωριζοντας την υπεροχη τους στα αρματα μαχης, ο ρολος του πεζικου ηταν περιορισμενος.
Στα αιγυπτιακα αναγλυφα για την μαχη της Καντες βλεπουμε οτι το χιττιτικο πεζικο δεν φαινεται να λαβαινει μερος στην μαχη αλλα βρισκοταν γυρω απο την πολη, για την προστασια του βασιλια και των αποσκευων.
Στον χιττιτικο στρατο υπηρχαν και αρκετα ελαφρα οπλισμενα βοηθητικα σωματα, συνηθως τοξοτες. Τα χρησιμοποιουσαν εκει που χρειαζοταν ταχυτητα κινησεων, οπως στις ξαφνικες επιθεσεις και αντεπιθεσεις. Υπηρχαν επισης σκαπανεις και μηχανικοι, που σαν κυριο εργο τους ειχαν την κατασκευη ή την καταστροφη οχυρωματικων εργων.
Οι αποσκευες μεταφερονταν με βαρεια, τετρατροχα αμαξια, που τα εσερναν βοδια ή γαϊδουρια. Δεν υπηρχε ιππικο, και μονον οι αγγελιοφοροι ταξιδευαν μερικες φορες στην πλατη του αλογου.
Πουθενα δεν αναφερεται η υπαρξη χιττιτικου ναυτικου. Η ελλειψη του δημιουργουσε δυσκολιες στους Χιττιτες που ησαν, προφανως, υποχρεωμενοι να χρησιμοποιουν τους στολους των υποτελων τους ή των συμμαχων τους για να πραγματοποιησουν ορισμενες εκστρατειες τους οπως πχ εκεινη εναντιον της Αλασια (Κυπρου).
Στα αιγυπτιακα αναγλυφα ο χιττιτης οπλιτης εμφανιζεται ντυμενος με μακρυ, κοντομανικο φορεμα, που εφτανε μεχρι τους αστραγαλους του. Αντιθετα στα χιττιτικα μνημεια ο οπλιτης φοραει κοντο χιτωνα, που μολις καλυπτει τους μηρους, και σφιχτη ζωνη στην μεση. Σε κανενα μνημειο οι οπλιτες δεν φορουν σανδαλια.
Ο οπλισμος του χιττιτη μαχητη περιλαβαινε περικεφαλαια, που προστατευε τα αυτια και το σβερκο του πολεμιστη και που ηταν διακοσμημενη με φτερα, σπαθι με λαμα ελαφρα κυρτωμενη και καλοφτιαγμενη θηκη, πολεμικο τσεκουρι με κοψη που σχηματιζε ημικυκλιο, ασπιδες σε διαφορα σχηματα, μακρυ ακοντιο, τοξο και βελη.
Στην μαχη της Καντες συμμετειχαν και σωματα στρατου που εστειλαν τα συμμαχα ή τα υποτελη στους Χιττιτες κρατη[149]. Στις συνηθισμενες παντως εκστρατειες του, τον χιττιτικο στρατο βοηθουσαν σωματα στρατου εκεινων μονον των συμμαχων ή υποτελων κρατων, τα οποια βρισκονταν στην περιοχη των πολεμικων επιχειρησεων ή κοντα σε αυτην.
Τις φρουρες στις διαφορες πολεις επανδρωναν οχι μονον χιττιτικα αλλα και μισθοφορικα στρατευματα, δεν γνωριζουμε ομως τον τροπο στρατολογιας των τελευταιων αυτων. Οι λιποταξιες ησαν σοβαρα αδικηματα και ο φρουραρχος ειχε εντολες να τις αναφερει στον χιττιτη βασιλια.


Β. Οι πολεμικες επιχειρησεις

Οι εκστρατειες γινονταν μονον την ανοιξη και το καλοκαιρι, για δυο λογους. Πρωτα γιατι ο χειμωμας στα υψηπεδα της περιοχης ηταν πολυ βαρυς και δεν επιτρεπε την πραγματοποιηση στρατιωτικων επιχειρησεων. Υστερα γιατι το φθινοπωρο και τον χειμωνα ο χιττιτης ηγεμονας επρεπε να ασχοληθει και με τα αλλα του καθηκοντα, τα διοικητικα, τα δικαστικα αλλα κυριως τα θρησκευτικα.
Καθε χρονο, στην αρχη της ανοιξης, και εφοσον οι οιωνοι ησαν αισιοι, δινοταν η εντολη της επιστρατευσης και καθοριζοταν ο χρονος και ο χωρος της συναθροισης των στρατευματων. Οταν συγκεντρωνονταν, ο μοναρχης τα επιθεωρουσε και αναλαβαινε αυτοπροσωπως την ηγεσια τους. Οι εκστρατειες διαρκουσαν ολοκληρο το καλοκαιρι.
Στις αρχες του φθινοπωρου οι στρατηγοι συμβουλευαν τον βασιλια οτι «..ο χρονος ειναι περιωρισμενος..», αρκετος μονον για μικρης κλιμακας επιχειρησεις. Οταν αυτες τελειωναν, ο στρατος ειτε επεστρεφε στα χειμερινα του καταλυματα, ειτε διαλυοταν, για να ξανασυγκεντρωθει τον επομενο χρονο.
Με την παροδο του χρονου οι Χιττιτες ειχαν υιοθετησει μια καθορισμενη πολεμικη τακτικη. Σκοπος τους ηταν να υποχρεωσουν τον αντιπαλο να πολεμησει σε αναπεπτεμενο πεδιο, οποτε τα χιττιτικα αρματα μαχης ειχαν την δυνατοτητα ανετης και αποτελεσματικης δρασης.
Ο αντιπαλος, απο την πλευρα του, προσπαθουσε να αποφυγει την συγκρουση σε ανοιχτο πεδιο. Διασκορπιζε τα στρατευματα του και πολλες φορες καταφευγε σε κλεφτοπολεμο. Φαινεται πως οι Χιττιτες προσεφευγαν σε καθε ειδους στρατηγηματα, προκειμενου να παρασυρουν τον αντιπαλο σε ολομετωπη συγκρουση, σε αναπεπταμενο πεδιο, γιατι ησαν βεβαιοι πως ετσι θα νικουσαν[150].
Πολλες φορες οι εχθρικες δυναμεις οχυρωνονταν πισω απο τα τειχη καποιας πολης και τοτε ηταν αναγκαια η πολιορκια της. Στις πολιορκιες οι Χιττιτες φαινεται πως ησαν πολυ αποτελεσματικοι. Η καλα οχυρωμενη Καρκεμις παραδοθηκε στον Σουππιλουλιουμα μετα απο πολιορκια μολις οκτω ημερων. Απο τα πολιορκητικα μηχανηματα οι Χιττιτες γνωριζαν και χρησιμοποιουσαν τον κριο, ενω προσφευγαν και στην δημιουργια αναχωματων.
Η μαχη της Καντες, που περιγραφεται με λεπτομερειες στα αιγυπτιακα μνημεια, αποτελει ενα παραδειγμα της χιττιτικης τακτικης[151]. Ο στρατος των Χιττιτων, υπο την ηγεσια του Μουατταλλι (1306-1282 πΧ) και με βαση του την πολη Καντες, κοντα στον ποταμο Οροντη, καταφερε να μην γινει αντιληπτος απο τους προσκοπους των Αιγυπτιων.
Ετσι, χωρις να λαβει τις δεουσες προφυλαξεις, ο αιγυπτιακος στρατος συνεχισε την πορεια του και το πρωτο του τμημα ξεκινησε να φτιαχνει το στρατοπεδο του μπροστα στην πολη της Καντες.
Τοτε ενα μερος των χιττιτικων αρματων μαχης κινηθηκε απαρατηρητο πισω απο την πολη, περασε τον ποταμο και επιτεθηκε στο δευτερο τμημα της αιγυπτιακης φαλαγγας που βρισκοταν ακομη σε διαταξη πορειας και δεν ειχε προλαβει να παραταχθει για μαχη.
Οι αιγυπτιακες δυναμεις θα ειχαν ηττηθει αν το δευτερο αυτο αιγυπτιακο σωμα στρατου –αλλα πιθανον και οι αμορριτες συμμαχοι των Αιγυπτιων- δεν καταφερνε να ενωθει με το πρωτο σωμα στρατου των Αιγυπτιων, ακριβως την στιγμη που οι Χιττιτες ειχαν καμψει την αντισταση του τελευταιου και λεηλατουσαν το στρατοπεδο του.
Η επιδοση αυτη του χιττιτικου στρατου στην λεηλασια φαινεται πως εσωσε τις αιγυπτιακες δυναμεις απο την ολοσχερη ηττα και επετρεψε στον φαραω Ραμση τον 2ο να αποσυρει με ταξη τα στρατευματα του απο το πεδιο της μαχης[152].

Γ. Η αμυνα

Οι Χιττιτες ειχαν αναπτυξει αξιολογα την αμυντικη τεχνικη. Ειναι εντυπωσιακα τα τειχη και τα οχυρωματικα εργα των πολεων τους. Στην Χαττουσας, ιδιαιτερα, ειχαν κτισθει τεραστια τειχη, τα καταλειπα των οποιων στεκονται ορθια μεχρι σημερα.
Τα τειχη της Χαττουσας ησαν διπλά και απαρτιζονταν απο το κυριο τειχος και ενα δευτερο, χαμηλωτερο, βοηθητικο του πρωτου, κτισμενο περιπου εξη μετρα μπροστα απο εκεινο.
Το κυριο τειχος ηταν φτιαγμενο απο δυο παραλληλους τοιχους, χτισμενους με λαξεμενους μεγαλους βραχους. Τους δυο τοιχους ενωναν καθετα τοιχισματα. Το κενο αναμεσα στους τοιχους γεμιζοταν μεχρι επανω με χαλικι –μια τεχνικη χαρακτηριστικη των χιττιτικων οχυρωματικων εργων.
Ο εξωτερικος τοιχος ηταν ιδιαιτερα ισχυρος, φτιαγμενος με μεγαλους, ακανονιστους λαξεμενους βραχους, μεγεθους απο μισο μεχρι εναμισι μετρο, χτισμενους χωρις λασπη (κονιαμα). Πιθανον το επανω μερος του τειχους να ηταν χτισμενο με τουβλα, που δεν εχουν ομως διασωθει.
Τοσο το κυριο οσο και το βοηθητικο, το μπροστινο τειχος, ησαν ενισχυμενα με πετρινους πυργους, χτισμενους σε αποσταση τριαντα-σαραντα μετρων μεταξυ τους. Οι τρεις κυριες πυλες των τειχων της Χαττουσας ησαν κατασκευασμενες απο ογκολιθους, που εφταναν απο το βοηθητικο στο κυριο τειχος.
Και τα δυο τειχη της Χαττουσας ησαν χτισμενα επανω σε ενα υψηλο, τεχνιτο αναχωμα, που το προς τα εξω κεκλιμενο επιπεδο του ηταν καλυμμενο με βραχους. Κατω απο το αναχωμα και καθετα προς τα τειχη υπηρχε υπογεια σηραγγα, απο την οποια οι αμυνομενοι φαινεται πως εκαναν ξαφνικες εξοδους εναντιον των πολιορκητων τους.
Οι αμυντικες δυνατοτητες των οχυρωματικων αυτων εργων μας φαινονται εξαιρετικες και γι’αυτο μας ειναι δυσκολο να καταλαβουμε πως η Χαττουσας καταληφθηκε και λεηλατηθηκε πολλες φορες απο επιτιθεμενες, βαρβαρες φυλες, που δεν ειχαν ασφαλως γνωσεις της πολιορκητικης τεχνης. Θα μπορουσαμε να υποθεσουμε οτι ισως τα οχυρωματικα αυτα εργα χτιστηκαν σχετικα αργα, περι τα τελη του Μεσου Βασιλειου.
Εχει διασωθει ενα κειμενο με εντολες προς τον φρουραρχο μιας συνοριακης περιοχης. Απο αυτο μαθαινουμε οτι ηταν καθηκον του φρουραρχου να οργανωνει τις περιπολιες και τις σκοπιες για τον ελεγχο των δρομων, να κλεινει τις πυλες των τειχων και των φρουριων την νυχτα, να συντηρει και να επιδιορθωνει τα οχυρωματικα εργα και να φροντιζει για την προμηθεια της φρουρας με τροφιμα, νερο και καυσοξυλα.
Οι Χιττιτες συνηθιζαν να προστατευουν τα συνορα τους με δυο, κυριως τροπους. Ειτε εχτιζαν σειρες συνοριακων φρουριων η οχυρωμενων πολεων ειτε δημιουργουσαν συνοριακα υποτελη τους κρατη.
Τον πρωτο τροπο εφαρμοζαν οι Χιττιτες στα βορειο-ανατολικα και στα νοτιο-δυτικα συνορα τους. Στις περιοχες αυτες τοσο το ορεινο, αποκρημνο εδαφος οσο και οι μισο-βαρβαρες, μετακινουμενες, φιλοπολεμες φυλες δεν προσφερονταν για κατακτηση και ενσωματωση στην χιττιτικη επικρατεια αλλα μαλλον για αποκεισμο τους εξω απο αυτην.
Αντιθετα εκει που το χιττιτικο κρατος συνορευε με πολιτισμενους και ισχυρους γειτονες, οπως η Αρζαβα στα δυτικα, η Αιγυπτος στα νοτια ή η Ασσυρια στα ανατολικα, ο χιττιτης ηγεμονας προτιμουσε την δημιουργια μιας σειρας συνοριακων υποτελων κρατων, που προστατευα την επικρατεια του απο αμεση επιθεση.


Δ. Οι νομοι του πολεμου

Περι τον 14ο πΧ αιωνα ειχαν αναπτυχθει σε μεγαλο βαθμο οι διπλωματικες σχεσεις μεταξυ των ηγεμονων της Εγγυς Ανατολης. Για τον λογο αυτο οι χιττιτες ηγεμονες αισθανονταν υποχρεωμενοι να δικαιολογουν την απο μερους τους κηρυξη πολεμου, οχι μονον στους ηγεμονες εκεινους, με τους οποιους διατηρουσαν σχεσεις αλλα και σε αλλους.
Αποστελόταν πρωτα απο τον χιττιτη ηγεμονα ενα μηνυμα[153], που ζητουσε την εκδοση χιττιτων υπηκοων οι οποιοι ειχαν καταφυγει –ή υποτιθεται οτι ειχαν καταφυγει- στην εχθρικη περιοχη. Αν ο ηγεμονας που παραλάβαινε το μηνυμα αρνιοταν να συμμορφωθει, ακολουθουσε ενα δευτερο μηνυμα που τον κατηγορουσε οτι εκεινος, πλεον, ειχε κανει την πρωτη εχθρικη ενεργεια. Συνεπως η διαφορα παραπεμποταν στην κριση των Θεων που θα αποφασιζαν με την δοκιμασια του πολεμου[154].
Η συμπεριφορα των Χιττιτων προς τους αιχμαλωτους που συλλαβαιναν εξαρτιωταν απο το αν οι τελευταιοι αντισταθηκαν μεχρι τελους ή αν παραδοθηκαν.
Μια πολη που πολιορκιοταν απο τους Χιττιτες και προβαλε αντισταση μεχρι την τελικη της καταληψη απο τον χιττιτικο στρατο, βρισκοταν στο ελεος του στρατου, που συνηθως την λεηλατουσε και την εκαιγε. Οι αιχμαλωτοι κατοικοι της μεταφερονταν, μαζι με τα ζωα τους, στην Χαττουσας, οπου διαμοιραζονταν σαν δουλοι στους χιττιτες ευγενεις, αξιωματικους και στρατιωτες.
Πουθενα δεν αναφερεται κακομεταχειρηση αιχμαλωτων και ειναι εντελως αγνωστη στα χιττιτικα κειμενα η λεπτομερης αυτη αφηγηση των απανθρωπων βασανισμων των αιχμαλωτων που συναντουμε στα ασσυριακα κειμενα[155].
Η αντιθεση αυτη προκαλει εκπληξη και ειναι ενδεικτικη του προοδευτικου, σχετικα φιλανθρωπου χαρακτηρα της χιττιτικης κοινωνιας σε σχεση με αλλες κοινωνιες της εποχης εκεινης στην Εγγυς Ανατολη.
Μερικες φορες η τοποθεσια της καταστραμμενης πολης χαρακτηριζοταν καταραμενη. Με ενα σχετικο θρησκευτικο τελετουργικο η γη της αφιερωνοταν, σαν βοσκοτοπος, στους ιερους ταυρους του Θεου της καταιγιδας, τον Σερις και τον Χουρρις.
Αν οι εχθροι παραδιδονταν, ο χιττιτης βασιλιας αρκουνταν στον ορκο υποτελειας του ηγεμονα τους και δεν λαβαινε αλλα μετρα εναντιον τους[156]. Υπογραφοταν μια συνθηκη υποτελειας και καθοριζοταν ο σχετικος φορος του νικημενου ηγεμονα προς τον χιττιτη βασιλια καθως και τυχον αλλες υποχρεωσεις.
Ο πληθυσμος της νικημενης χωρας, που δεν ειχε αιχμαλωτισθει στις μεχρι την παραδοση του εχθρου πολεμικες επιχειρησεις, παραμενε στα σπιτια του, καθως φαινεται απο το παρακατω κειμενο, οπου ο χιττιτης βασιλιας αναφερεται στην κατακτηση της Αρζαβα :
«..Ετσι λοιπον κατακτησα την Χωρα της Αρζαβα. Και το ενα μερος (του πληθυσμου) το εφερα πισω στην Χαττουσας ενω το αλλο το αφησα στην θεση του και του επεβαλα να συνεισφερει στρατιωτες στις εκστρατειες μου. Και απο τοτε συνεισφερουν τακτικα στρατευματα σε εμενα. Και οταν κατελαβα ολοκληρη την Γη της Αρζαβα, ολοι οι αμαχοι αιχμαλωτοι που εγω, η Υψηλοτητα μου, εφερα πισω στο βασιλικο παλατι, ησαν εξηντα εξη χιλιαδες.. αλλα ησαν αναριθμητοι και οι αμαχοι αιχμαλωτοι, τα βοδια και τα προβατα που οι ευγενεις, οι αρματηλατες και οι στρατιωτες της Χαττουσας εφεραν πισω.. Και οταν κατελαβα ολοκληρη την Γη της Αρζαβα γυρισα πισω στην Χαττουσας..».





hittites
hittites
Latest page update: made by hittites , Nov 15 2006, 10:08 PM EST (about this update About This Update hittites Edited by hittites

No content added or deleted.

- complete history)
Keyword tags: None
More Info: links to this page
There are no threads for this page.  Be the first to start a new thread.